Postmoderna sugestija između istočne i zapadne paradigme

Uvodne napomene 

Ma koliko da se branila i odbranjivala autonomija umetnosti u ovom veku (koja je u našim uslovima zapravo duboko zadirala i u temu lokalnog i univerzalnog što je predmet i ovog simpozijuma), postoje brojni dokazi da je ona često bivala i biva uzurpirana stanovitim vanumetničkim uticajima koji su sa različitim uspehom i tokom različitih trajanja i intenziteta nametali prevagu jednog ili drugog principa – a koji su, opet u ovakvim oblastima, upravo pokazivali dve strane iste istorijske pojave. Kada se ogoljena politika – posredstvom specifičnih ili lokalnih rigidnih ideologija, delovala na umetničku produkciju, tada su se formirali čak i evidentni stilski nizovi, poput socijalističkog realizma ili naci-kunsta (da spomeneno samo najdrastičnije primere u umetnosti 20. veka). Privrženost umetnosti politici ili ideologiji ipak su sporadični slučajevi i ta vrsta umetnosti obavezno je potiskivana prema rubovima u odnosu na njene glavne tokove u preriodu Moderne i savremenosti.

Znatno veća opasnost po umetnost vlada u slučajevima njene polovične zainteresovanosti za određena kretanja u pojedinim geografskim ili vrmenskim segmentima. Tada je ona vrlo rado bivala spremna da od zainteresovanog svedoka postane agresivni saučesnik – ili kao apologeta ili kao kritičar stvarnosti. Upravo takve simptome jedne ozbiljne kreativne bolesti moguće je jasno pratiti u delu srpske umetnosti koja se bavi istorijom ili mitologijom prema principima dnevne politike i prema diktatu lokalne ideologije. Na ovom mestu, u ovom uvodnom razmatranju ukazaćemo na postojanje dvostrukog, paralelnog toka u našoj umetnosti i kritici koja je prati, koja je poput paradigme nameće kao važeći kreativni princip, i na jednu tek začetu sugestiju koja traži adekvatni izlaz iz tog zatvorenog sistema u umetnosti. To su ujedno i osnove za temu lokalno i univerzalno u umetnosti devedesetih koja je prepoznata u dihotomiji iz naslova: postmoderna sugestija između istočne i zapadne paradigme.

Svakako da je jedna od najvrednijih tekovina umetnosti našeg veka njeno definitivno oslobađanje od brojnih vanumetničkih, a najčešće političkih i ideoloških uticaja. Mada je ona tokom ovog dugog perioda i burnih događaja koji su začeti još pred kraj 19. veka s pojavom impresionizma, više puta bila podvrgnuta kobnim političkim uticajima, a zenitne faze poprimila u vremenima totalitarnih ideologija nacizma i sovjeta. Uprkos i takvim, prolaznim ometanjima, ona je uspevala da najvrednije vlastite potencijale razvije do krajnjih mogućnosti. Istorija stilova, estatija, poetija od modernizma do postmodernizma, pokazivala je jednu stalnu imanentnu potrebu za što većim samoemancipovanjem jezičkih modela koji će biti odgovorni isključivo unutrašnjim kreativnim formalno-problemskim zahtevima. A onda kada je ipak, recimo u epohama avangardi, uzimala u obzir stanovita idejna, politička ili socijalna kretanja, tada je umetnost zauzimala kritičku poziciju. Ona je bivala u tim slučajevima komentator i svedok vremena i otvarala je nove utopijske i humanističke projekte izrečene jednom drugačijom sintaksom koja se katkada totalno razlikovala od uobičajenih plastičkih ili pikturalnih standarda, kakav je bio slučaj sa dadaizmom ili konceptualnom umetnošću. U slučajevima kada je umetnost zauzimala apologetsku poziciju, ona je determinantno ostajala samozaljubljeni zatočenik tradicionalizma i anahronih kreativnih shvatanja sasvim izvan aktuelnih kultura, umetničkih sredstava i predstava.

Srpska likovna kritika 20. veka kretala se isključivo unutar ovih graničnih područja koja je tek povremeno i zakratko doticala sa različitim posledicama i srećom. Avangarde su sasvim retke i kratkotrajne u našoj umetnosti previh decenija ovog veka i tek pojedinačni „ispadi” poput nadrealizma, zenitizma, dadaizma ili Kujačićeve provokacije sa cokulom unosile su živost radikalnijih jezičkih pokušaja i ostvarenja. U jednoj novoj, modernoj državi, kakva je želala da bude prva Jugoslavija, u uslovima napregnutog dominiranja građanske klase, naravno da je i umetnički ukus koji je sa njom nastajao, postepeno postajao dominantan i presudan za stvarnu podršku za nju prihvatljive estetičke i umetničke ciljeve. Ta je umetnost negovana na najboljim tadašnjim evropskim akademijama; po svojim formalnim karakteristikama ona je postala svetska, a po sadržini isprva je okrenuta važnim lokalnim temama: velike istorijske kompozicije kod naših slikara i vajara predstavljane su metodom akademskog realizma, a manje teme svakodnevnog života (žanr scene, portreti, enterijeri itd.) iskazivane su visokim modernizmom kolorističkog ekspresionizma i poetskog intimizma. Dakle, tada je postavljena, sasvim pojednostavljeno govoreći, osnova za jedan model u umetnosti koji je dugo vremena trajao u našoj likovnoj umetnosti i napokon postao dominantna lokalna škola: autentični ovdašnji sadržaji izražavani su univerzalnim umetničkim formama i na taj način naša umetnost je postepeno postajala veoma raznovrsna i u stalnom priključju sa glavnim tokovima globalnih kreativnih tendencija, evropske i svetske umetnosti.

Posle jedne kratke, neuspele avanture sa socijalističkim realizmom nakon Drugog svetskog rata, jugoslovenska umetnost se oslobađala od dogmatskih shvatanja zamenom univerzalnih (ideoloških) sadržaja univerzalnim (umetničkim) formama. Prekid 1950. godine označila je prva samostalna izložba slika Miće Popovića koja je upravo to i pokazala: po formi, tadašnje njegovo slikarstvo bilo je realizičko, akademsko, a univerzalni, propisani sadržaji (obnova i izgradnja, svetla budućnost, stvaranje novog čoveka) zamenjeni su portretima preživelih predstavnika građanske klase, ideološki neutralnim motivima mrtvih priroda i pejsaža, te ambijentima i enterijerima života koji je nasilno prekidan. Naredne, 1951. godine maestralna izložba Petra Lubarde ukazala je da se sada lokalni sadržaji (istorijske kompozicije i pejsaži Crne Gore) iskazuju univerzalni pikturalnim formama – velikim ekspresionističkim i ubrzo potom i sasvim apstraktnim kompozicijama. Tako je naša umetnost bila ponovo uključena u glavna likovna zbivanja na svetskom planu i taj je smer u njenom osnovnom toku ostao sve do aktuelnog trenutka.

U devedesetim godinama, da se vratimo u srž naše teme, posmatrajući u celini savremenu srpsku umetnost, a vrednujući je na definisan način, zapaža se paralelni život dva vrlo suprotna i međusobno konfrontirana shvatanja. Jedno je označeno kao istočna paradigma i odnosi se na naglo aktuelizovanje nacionalizma koje baštini u krugu vizantijsko-levantinsko-nemanjićske tradicije naše umetnosti koja se danas snažno potencira i nameće kao vrhunska i bespogovorna umetnička istina obavezujuća za sva relevantna stremljenja. Ova levantinska nostalgija, eksplicitno podržana od javno sve prisutnije Srpske pravoslavne crkve, nastoji da iz srpske umetnosti izmesti sve što je zapadnjačkog porekla od vremena baroka (koje se doživljava kao prvi „import” u našoj umetnosti) pa sve do ovog vremena u kome oko aktuelne umetnosti „zvecka Sorosev novac”. Ovaj retrogradni proces toliko je jak i beskrupulozan da se neusručava ni od prepravki istorijskih i u našoj kulturi najzaštićenijih spomenika crkvene arhitekture i slikarstva „šminkajući” barokne i druge zapadnjačke ikonografske elemente. Na ovaj način teži se očišćenju nacionalnog i lokalnog u našoj umetnosti u njen izolovanje u odnosu na evropske i svetske tokove. Ovi čistunci zapravo zaboravljaju da je upravo srpska umetnost od kada postoji u sačuvanim delima od vremena Nemanjića uvek pokazivala i znake „ukrštanja” civilizacija – zapadne i istočne, što je ostalo karakteristično sve do danas. Iz sasvim razumljivih rzaloga koji se tiču stvarnih umetničkih i estetičkih uslova u kojima je ona nastajala i uporno trajala sve ovo vreme. Sve, do danas, evidentirane umetničke škole od srednjeg veka u našem području, sem očigledne osnove u vizantijskoj tradiciji i podneblju, pokazivale su i znake konstantnih uticaja zapada – od vremena romanike i gotike, i sa pauzom tokom turskog prisustva, sve do formiranja novig srpskih enklava, crkvenih i državnih u 18. i 19. veku koje se preko baroka ponovo i postupno uključuju u evropski umetnički milje.

Zapadna paradigma je zapravo, u maniru iste interpretacije, jedan melanž sastavljen od zapadnjačke formalne ljušture i lokalnih sadržaja koji se čitaju u tematskim nizovima od mitoloških i istorijskih predstava do žanrova građanske umetnosti – pa sve do posleratne jugoslovenske apstrakcije koja je u svom geometrijskom krilu negovala specifična, autonomna umetnička shvatanja „socijalističkog estetizma” – na prvi pogled izvan stvarne političke ili društvene realnosti, ali istovremeno i snažno generisana upravo iz tih, svakako izvan umetničkih oblasti, a u enformelnom krilu, ona je bila radikalni kritičar, anfan-terible u zatečenom idejnom okruženju, često kritikovana i politički napadana sa tih lokalnih pozicija. Apstraktne forme i strukturalni prizori naše umetnosti toga vremena u čudnom su stanju između društvene podrške i izolacije, u stanju u kome je ona često bivala ucenjena i takođe često iznošena kao alibi „umetničkih sloboda” jugoslovenskog socijalističkog društva toga fremena, ali i bez većeg javnog uticaja i delovanja izvan striktnih umetničkih institucija sistema.

A zapravo se glavno pitanje u umetnosti devedesetih godina, u relacijama koje je postavila teza ovog seminara – lokalno i univerzalno, postavlja u područje postmoderne sugestije, dakle onog civilizacijskog koncepta u društvu teških sudara unutrašnjih slojeva u snažnoj tranziciji i sa ratnim elementima u ekonomiji i ideologiji. Ovo načelo konačno presuđuje o svom vremenu u pitanjima dobre i loše umetnosti ili ne-umetnosti. Vodeća zbivanja u aktuelnoj jugoslovenskoj umetnosti tekućeg perioda odražavaju se na fonu mnogih pitanja oko njene veće ili manje participacije u globalnim postmodernim tendencijama recentnog stvaralaštva i to na direktan i otvoreno prepoznatljiv način. Iako su i do novonastale sugestije–paradigme jasno ostale podele da lokalno i univerzalno, danas je ta podela potpuno izbrisana, svedena na zanemarljivu razliku nastalu isključivo zbog otežane komunikacije sa svetom. Enormna vitalnost koja se u pikturalnom i plastičkom kreativnom polju danas pokazuje kod novih generacija umetnika, njihov univerzalni likovni jezik i sadržaji svakodnevnog življenja, koji su sasvim adekvatni vremenu u kome oni žive i stvaraju, kao jedinstveni fenomen njihovih umetničkih dela, dokazuju se po svim linijama: estetskim, idejnim, emocionalnim i intelektualnim, unutrašnjim i spoljašnjim realnostima itd.

Ovom ocenom otvoreno je novo poglavlje u kome treba, posle iznetog uvoda i opštih mesta, učiniti detaljnu analizu teme koja je pred nas postavljena, a to je izazov za jedan drugi prilog. 

 

Jovan Despotović 

 Lokalno i univerzalno u umetnosti devedesetih, Novi Sad, 11. 1995. (saopštenje na simpozijumu); Treći program Radio Beograda, Beograd, 12. 1. 1996.