Prestupničke forme

Najatraktivniji izlagački prostor, uopšte po koncepcijskoj zasnovanosti, ali i koji nadaleko prevazilazi lokalni značaj, vršačka Konkordija, nastavlja sa serijom izložbi koje na najtemeljniji i kritički te teorijski najodređeniji način formiraju sliku i formulišu značenja aktuelne jugoslovenske umetnosti. Najnovija prezentacija našeg savremenog stvaralaštva održana je tokom maja i juna meseca prema koncepciji dr. Ješe Denegrija i dr. Miška Šuvakovića i ta autorska i studijska izložba dobila je naziv „Prestupničke forme – Postmoderna i avangarda na kraju XX veka“. U njihovoj autorskoj selekciji našlo je mesta 22 umetnika i jedan pozorišni projekat tematiziranih u 11 „poglavlja“, uz dva uvodna teksta koji daju niz teorijskih i kritičarskih referenci kojima je iščitavano složeno polje aktuelne plastičke produkcije. A gledaocima izložbe i čitaocima omogućeno je vrlo blisko praćenje značenja i strukture današnjeg vizuelnog jezika, odnosno, mnoštva njegovih plastičkih strategija i iformalnih ishodišta.

Denegrijeva teza naslanja se na već uobičajenu odrednicu za domaće stvaralaštvo tekuće decenije koje je definisano kao „umetnost u zatvorenom društvu“. Na suprot njoj on ističe snažne procese aktuelne „kulturne globalizacije“ a prelamanje ta dva principa – sa svim posledicama koje po naše stvaralaštvo otuda proističu, uzrokuje nastali formalni i semantički konflikt i području plastičkog jezika. Dakle, kakve mogućnosti stoje pred našom umetnošću, odnosno, kakva joj je sudbina u uslovima koji postoje u zemlji ratova, temeljne ekonomske krize i političke destrukcije, totalne izolacije međunarodne zajednice, a pri tome (i uprkos tome), ona istovremeno pokazuje jednu vanrednu vitalnost koja je dovodi u rang najprominentnijih fenomena sa međunarodne scene ovoga trenutka – pita se Denegri u svom tekstu. „No iako su silom prilika na koje ne mogu da utiču odsutni (uz malobrojne iznimke) sa scene globalnih zbivanja, umetnici ove sredine u odmaklim devedesetim misle i rade u skladu s idejama i osećanjima sopstvenog istorijskog trenutka, faktički su deo multikulturalne svetske umetničke situacije, s tim što u svom delovanju prvenstveno i suštinski odgovaraju na specifične izazove koje im nameću duhovne i materijalne koordinate njihovog postojanja“ – on naročito ističe na istom mestu.

Objašnjavajući značenje termina „prestupničke“ koji nije uobičajen u umetničkoj kritici, Denegrije je napisao: „Radikalizacija teze o mogućem kontinuitetu ’druge linije’ na sceni srpske umetnosti pri samom kraju tekuće decenije sadržana je u konceptu i sastavu većine učesnika izložbe ’Prestupničke forme’, koja okuplja umetnike čije generalne pozicije, dakle njihov ukupni ’svet umetnosti’, njihovo prethodno iskustvo i sadašnje realizacije ukazuju na to da u radu ovih autora postoje dovoljno čvrste namere i odluke da delo bude sprega strogog mentalnog pristupa, sažete ili razuđene materijalne formalizacije često u velikim dimenzijama bez obzira da li se ta rešenja ostvaruju u klasičnim rodovima (slikarstvo, skulptura) ili u novim medijima, u ateljerski izrađenim objektiam ili u radu nastalom ’in situ’, uz upotrebu priručnih sredstava ili razvijenih tehnologija. No uvek posredi su radovi u svesnom otklonu, čak i prekoračenju (otuda atribut prestupničkog u nazivu ove izložbe) od svega preterano estetskog, predizajniranog, isuviše narativnog, nepotrebno doteranog, prepedantno dorađenog i dograđenog, dodatog i dodatnog kao karakteristika od kojih ne prestaju da boluju brojne umetničke tvorevine, čak i one koje pretenduju na to da demontriraju iritirajuće prizore ili provokativne sadržaje…“

Istovremeno Denegri ne propušta ni ovu priliku da učvrsti svoju tezu o „povratku modernizmu“ koju strategiju identifikuje u umetničkim praksama mnogih od prisutnih autora. Ali, tu leži i jedna nedoslednost koja se vidi ako se podsetimo podnaslova ove izložbe – „Postmoderna na kraju XX veka“. Moguće je ovu kontradiktornost jedino pomiriti time da Denegri zapravo misli kako je postmoderna definitivno sastavni deo moderne kao njena (makar) kratkotrajna faza koja je obeležila isključivo proteklu deceniju – „umetnost osamdesetih“.

S druge strane, Šuvaković je i u ovoj prilici ostao dosledan svojoj poznatoj analitičnosti, sistematičnosti (u klasifikaciji fenomena najnovije umetnosti) i kontradiktornosti  i nedoslednosti u izvođenju opštih i sintetičkih ocena. On je pojam ’“restupničke forme“ odredio na ovaj način: „… danas (su) prestupničke i (kao) avangardne one strategije umetnika koje su kosmopolitske, internacionalne ili transnacionalne u ksenofobičnoj nacionalnoj kulturi, ali i one strategije koje štafelajnoj slici prizora suprotstavljaju drastičnu materijalnu konfiguraciju koja se širi kroz različite sisteme izražavanja“.

Indeksaciju transgresije (prestupa) u savremenoj i aktuelnoj umetnosti Šuvaković je izveo u jednaest problemskih celina na sledeći način:

Omaž“, ili „nulta sekcija“ posvećena je dvojici preminulih umetnika: Filu Filipoviću (1924-1997) i Slavku Matkoviću (1948-1994) koji i svojom „neuzglobljenošću“, odnosno, „nomadskom odsustnošću“ formiraju moguće, početne kritičke pozicije cele izložbe.

Potom, prvi segment među ovim „prestupničkim formama“ definisan je kao „Umetnost i politika“. Ovo je upravo tema današnjeg vremena, a postaje sasvim vidljivo da je ona zaokupila pažnju i usmerila stvaralačku volju mnogih autora koji su danas za nju živo zainteresovani. Autori izložbe oslučili su da u mnoštvu fenomena iz ove oblasti prikažu radove Balinta Sombatija i Raše Todosijevića kao različite primere etičke i ideološke angažovanosti naše recentne plastičke umetnosti. Ovo je ipak krajnje fragmentarna, time i nedovoljna ilustrativna natuknica za ovako veliku temu dana, mada bi se rad nekih od autora koji su uvršćeni u neke druge segmente iste izložbe, poput Nenada Rackovića ili Zvonimira Santrača mogao razumeti i kao odnos umetnosti i politike.

Svi ostali segmenti ove izložbe razmatraju striktne umetničke idiome i varijetete bez ikakvih vanestetičkih ekskurzija. Već sami njihovi nazivi idukuju taj zaključak: „Umetnost i arhitektura“ gde su izloženi radovi Neše Paripovića i Igora Antića, „Fenomenologija slike“ sa delima Radomira Damnjanovića Damnjana i Veljka Vujačića, „Slika kao prostorni tekst“ gde su Dragomir Ugren i Aleksandar Dimitrijević, „Tekstualnost skulptoralnog“ kod Koste Bogdanovića i Srđana Apostolovića, „Transfiguracija redi-mejda“ Živka Grozdanića i Zvonimira Santrača, „Koncept i povratak realnog“ Mirka Radojičića i Ratomira Kulića, „Telo i besformno“ Marije Vaude, Nikole Pilipovića i Tanje Ristovski, „Tehnoalegorija: od sublimnog do smrtonosnog“ Slobodana Peladića i Zorana Todorovića, najzad, „Performans: postmoderna i avangarda“ sa radovima-akciajama Nenada Rackovića i Dah teatara.

Vidljivo da je, sem u jednom slučaju za svaku od kreativnih ilustracija kritičarski kategorija odabran po jedan par autora, i to opet, najčešće jedan je starije a drugi mlađe generacije. Nadalje ova vrsta generalizacije izložbenog i teorijskog poduhvata pod naslovom „Prestupničke forme“ Ješe Denegrija i Miška Šuvakovića otkriva inteciju autora da se još jednom učvsti idejna strategija na „drugoj liniji“ naše aktuelne umetnosti, jer sem više puta dosad iznetih konstatcija, dakle i ovog puta učinjenih ponavljanja, na izložbi se našao onaj konstantni izbor umetnika koji su i do sada obavezno participirali na sličnim poduhvatima – uz nekoliko novih imena koja mogu, ali i ne moraju da obavezno budu protumačeni u okviru te kritičarske strategije. Naprotiv, neki od njih poput Srđana Apostolovića, Koste Bogdanovića, Slobodana Peladića ili Zorana Todorovića vrlo dobro stoje i na „prvoj liniji“ recentne umetnosti, dakle u samom središnjem toku jugoslovenske savremen produkcije.

No, uprkos mogućim primedbama na koncepciju, a još više na ilustrativne umetničke primere, zapravo na sam izbor autora koji su na ovoj izložbi prisutni, ona je nesumnjivo jedan od važnijih datuma u razmatranju i tumačenju fenomena novih plastičkih produkcija u nas. I ne samo zbog takve ocene, izložba „Prestupničke forme“ mora se posmatrati vrlo pažljivo i sa onim interesovanjem kome neće promaći njeni najsvetliji trenutci koji domaću umetničku kritiku i teoriju znatno pomeraju prema novim horizontima razumevanja.

Jovan Despotović

Treći program Radio-Beograda, Beograd, 17. 8. 1998.