Ješa Denegri: ’Osamdesete – teme srpske umetnosti’

Četvrta knjiga Ješe Denegrija u ediciji sa jedinstvenim naslovom – “Teme srpske umetnosti” novosadskih “Svetova” obuhvatila je devetu deceniju ovog veka. Iako se, dakle, ona odnosi na “Umetnost osamdesetih” – kako se glavna i aktuelna plastička zbivanja tog perioda uostalom najčešće i nazivaju, zapravo se radi o prikazivanju i tumačenju još jednog među brojnim epohalnim obratima u vizuelnim medijima XX veka koje nosi opštepoznato ime – Postmoderna. Ova knjiga bi stoga mirno mogla imati i takav naslov.

Da se na kratko podsetimo. Prva knjiga “Tema srpske umetnosti” odnosila se na pedesete godine, znači na onaj period “nakon 1950.” , kako je Denegri tumači, koji je domaćem likovnom stvaralaštvu doneo, govoreći u najosnovnijim crtama, dve stvari: odbacivanje socijalističkog realizma sa istovremenim oslobađanje umetničkih poetika (geometrijska apstrakcija), i neophodno uspostavljanje prekinute linije kontinuiteta sa međuratnom umetnošću (različiti tipovi figuracija). Zatim su usledile šezdesete godine koje su u srpskoj umetnosti definitivno odbacile tradiciju emacipujući jezik likovnih umetnosti i u materijalnom (enformel) i u tematskom sloju (nova figuracija). Kako je raznovrsnost poetika tokom te dve decenije bila i u brojčanom i u kvaltetnom smislu velika, razumljivo je da Denegri  svojim knjigama nije mogao dati nazive koji bi ih stilski specifikovali.                            

Sa druge dve knjige stvari stoje derugačije. Sedamdesete godine su ono vreme u vizuelnim umetnostima koje je označila poslednja avangarda ovog veka, odnosno toliko velika peromena u jeziku, ciljevima i funkciji stvaralaštva koje je upravo iz tih razloga nazvano Nova umetnička praksa, ili kolokvijalno i sasvim uobičajeno – konceptualna umetnost. Denegri iz razumljivih razloga u svojoj knjizi razmatra isključivo ovaj deo tada aktuelne produkcije, pa stoga ona može nositi i takav naslov. Isto je i sa četvrtom: iz ovog pregleda njenog sadržaja videće se da se ona isključivo odnosi na dominantno shvatanje u umetnosti tokom osamdesetih godina koja je formiralo “postmodernu paradigmu”.

Sve četiri knjige imaju jedinstvenu strukturu podeljenu  na tri područija: Denegri najpre daje opšti pregled estetičkih karakteristika vremena a potom i stanje u adekvatnim domaćim procesima, navodeći istovremeno najvažniju stranu, prevedenu i domaću literaturu. Zatim registruje dominantne ličnosti koje su vodeći protagonisti nove umetnosti, i to: one koji ukazuju na postojeće linije kontinuiteta sa prethodnim periodom, kao i na one koji su u svakom (pa i u generacijskom pogledu) pravi nosioci promena o kojima piše. Najzad, daje opis stanja i u ostalim elementima umetničkog sistema kakvi su kritika, časopisi i institucije koje su promovisale, pratile i podržavale novonastajuću umetničku produkciju. Knjiga Postmoderna, ili “Osamdesete: teme srpske umetnosti” Ješe Denegrija ponovila je tu tematsku shemu.

Kako je već tokom sedamdesetih godina Denegi došao na mesto najaktivnijeg i najuticajnijeg kritičara i teoretičara nove umetnosti u jugoslovenskim okvirima koje mu je obezbedila i ogromna radna delatnost sa izuetno brojnom napisanom literaturom, organizovanim problemskim, autorskim, grupnim i samostalnim izložbama, pokretljivost po fizičkom i teorijskom prostoru jugoslovenske aktuelne umetnosti, sa posebnom pažnjom su i tokom osamdesetih godina uzimani njegovi sudovi o najnovijim pojavama. Pri tome, Denegri je potpuno bio svestan da je uz stupanje na scenu novih umetnika došlo i do promene među umetničkim kritičarima u čijim je tumačenjima recentne produkcije, s druge strane, prepoznavao ona najvrednija (koja su uostalom i odredila estetičke vrednosti te umetničke epohe) često upravo na njima bazirajući sopstveni sud. Ova dvostruka uloga Ješe Denegrija u osamdesetim godinama koju karakteriše s jedne strane pozicija doslednog kritičara na strani inovativnih umetničkih tendencija sa velikim iskustvom i proverenošću, a sa druge, daljnja otvorenost za nastupajuće promename u jeziku umetnosti kao i potpuno izgrađeni estetski kriterijumi koji mu odlučno pomažu u prepoznavanju i vrednovanju novih umetničih fenomena i novi kritiki ideja koje ih prate i podržavaju.

Poznatu sintagmu “umetnički pluralizam osamdesetih” čini pre svega široki spektar jezičkih idioma koji su odredile mnoštvo poetika ovog “stila bez stila”, velika raznovrsnost predmetnih i aprstraktnih formi, permisivna medijska prakticiranja (ambijenti, instalacije, konstrukcije, inscenacije) itd. Iz takvog estetičkog raznoglasja pred Denegrijem se nalazio ozbiljni problem selekcioniranja vodećih i dominantnih pojava koje niukom slučaju ne grade sliku ranije poznatog mainstreama, već postmoderno stanje paralenog egzistiranja “mnogih svetova”. Detaljno opisujući novonastalu scenu, od izložbe do izložbe, od autora do autora, od institucije do institucije, uz navođenje iscrpne literature uspeo je da čitaocu jasno predoči stvarno stanje koje karakteriše “Umetnost osamdesetih” ne grešeći u isticanju njenih priroriteta, stvarnih značenja i nivoa vrednosti jasno ih odvajajući od pratećih, manje značajnih pojava.

A te pluralističke svetove izgradili su umetnici tri generacije: najstariji su već bili dobro poznati protagonisti jezičkih i poetičkih inovacija, poput Fila, Koste Bogdanovića, Damnjana, Peđe Neškovića ili mlađih, Bore Iljovskog, Dušana Otaševića i Marije Dragojlović (čijim se radom bavio i u prethodnim knjigama, dakle, u šezdesetim i sedamdesetim godinama). U njihovom radu Denegri je registrovao mnogobrojne materijalne i semantičke elemente što ih neposredno povezuju sa aktuelnom obnovom u slikartvu-skulpturi osamdesetih. Potom dolaze umetnici srednje generacije, zapravo poznati konceptualistički krug autora (Abramović, Paripović, Todosijević, Popović, Milivojević) koji u ovoj deceniji grade neophodne spone uticaja ova dva i sukcesivna i paralelna – dakle izprepletena, umetnička shvatanja. Ovim umetnicima pripadaju i Josip Kerekeš te Dragomir Ugren koji do poznate prizornosti “Nove slike” dolaze iz različitih iskustava: prvi kao raniji lendartista i bodiartista, drugi kao monohromni intimista. Najzad tu su i umetnici treće generacije – direktni i najznačajniji protagonisti postmodernizma u srpskoj umetnosti: Mrđan Bajić, Tahir Lušić, De Stil Marković, Nada Alavanja, Mileta Prodanović, Darija Kačić, da ovde spomenemo tek najizrazitije autore iz ove poveće grupe kojima je Denegri u knjizi načinio male umetničke portrete.

Tu su još i naznake tri izrazito nove tendencije Umetnosti osamdesetih kakve su: u slikarstvu – neogeo i enformel druge generacije, a u skulpturi krajem decenije pojava još jedne velike generacije stvaralaca u čijem će radu biti zapaženi i prvi simptomi sledeće promene – one koja će tek postati karakteristična za devedesete godine.

U toj genezi “Umetnosti osamdesetih” navedena je i detaljna hronologija promotivnih izložbi koje su naznačile nastanak jedne vidno promenjene plastičke situacije nastale (oko) 1982. godine.  Denegri ne propušta da evidentira i diskutuje velike teme umetničke prakse i umetničke kritike osamdesetih, kakve su, na primer, njen odnos prema tradici i istoriji umetnosti (“Umetnost u ogledalu (umetnosti)”, zatim međusobni i dvosmerni uticaji i prepleti sedamdesetih i osamdesetih godina, primarnog slikarstva i Nove slike, najzad, utvrđuje se i mesto Beograda na internacionalnoj umetničkoj sceni, itd.

I na kraju, Denegri nezaobilazi ni ulogu koju su u promociji, podršci i zatupanju umetnosti osamdesetih imale tri institucije: Muzej savremene umetnosti i galerije Studentskog kulturnog centra i Doma omladine. Kao što ne previđa ni pojavu novog fenomena u tada aktuelnoj teoriji umetnosti kakva je bila (post)kritika (evidentirajući njene najaktivnije pisce: pre svega vodeću – Lidiju Merenik koja je iz najveće moguće blizine pratila i učestvovala u mnogobrojnim tekućim zbivanjima te scene, a potom i ostale – Bojanu Pejić, Bojanu Burić, Jadranku M. Dizdar, Jadranku Vinterhalter i dr.) kao i glavno uporište nove kritike osamdesetih -  časopis Moment, jedini koji je tokom devete decenije bio potpuno  posvećen ovoj novoj umetničkoj produkciji.

Ova knjiga Ješe Denegrija sadrži i nešto što će tek uslediti: on, naime započinje da raspravlja i jednu izrazito aktuelnu temu današnjeg trenutka – problem odnosa Postmoderne i Druge moderne. Za prvu (Postmodernu) kaže da je iz nje “proizašao prošireniji nego ikad dotad (ali nipošto poreknut i oboren) pojam modernizma. Pojam modernizma koji u periodu postmodernizma doživljava neprekidne razrade i dalje nastavke, nipošto napuštanja, vraćanja, padove u navodno (kažemo navodno jer u stvarno to bi naprosto bilo nemoguće) predmodernističko ili antimodernističko stanje… Umetnost osamdesetih izrasta, dakle, na velikom nasleđu integralnog modernizma, otuda je postmodernizam, zapravo integralni deo (nipošto odvajanje, otcepljenje, iskliznuće itd.) ukupnog modernističkog problemskog kompleksa; to je njegova dotle zaključna i poslednja etapa, nipošto rez od kojega dalje započinje da se odvija i ispisuje jedna sasvim nova i drugačija istorija umetnosti.” Ovo je ujedno i polemički deo knjige sa stanovišta autentičnih postmodernista (a isto gledanje na ovu umetnost izneto je u knjizi još na nekoliko mesta). Oni će svakako uočiti Denegrijevo novomodernističko shvatanje da pišući o pojavi koja u svom imenu ima prefiks post (dakle onaj koji kazuje o nečemu što ne stoji ni pred ni anti već posle nečeg – u ovom slučaju, posle moderne) ne može biti govora i o njenoj zameni nekim drugim (novim) fenomenom istog obrasca, što će postati ključnim mestom najznačajnijeg kritičkog sporenja u sledećoj deceniji. A kako će tumačiti drugu (Novu modernu, u svetlu iznetog upozorenja) tek ćemo videti. Ne samo iz navedenog razloga biće zasigurno izuzetno zanimljivo (poput kakvog romana sa zapletima) pročitati i sledeću, petu Denegrijevu knjigu iz iste edicije, onu koja će se odnositi na dosad nezabeleženu promenljivost, mobilnost i raznovrsnost srpske umetnosti koja se odigrala u poslednjoj deceniji ovog veka – u devedesetim godinama.

Uz knjigu Lidije Merenik “Beograd – osamdesete” (Novi Sad, 1995), Denegrijeva “Osamdesete: teme srpske umetnosti” predstvalja najznačajniji izvor opisa i ocena umetnosti koja je nesumnjivo definisala estetički lik svoje decenije, koja će omogućiti njenim sadašnjim i budućim istražiteljima i ljubiteljima da dobiju precizan uvid u sve njene najodlučnije procese i najprominentnije protagoniste. Svima njima ona je podastrla svojevrsnu, preciznu semantičku mapu nadasve pogodnu za uspešno navigovanje po ovim mnogobrojnim morima i razuđenim obalama – kako bi rekli sami postmodernisti.

Jovan Despotović

Treći program Radio-Beograda, Beograd, 15. 12. 1997.