Restitucija kulturnih dobara

Restitucija, u opštem smislu, podrazumeva vraćanje, povratak, povraćaj u prethodno stanje. Kada se ovaj termin specifikuje odrednicom ’kulturna dobra’, tada se ima na u vidu vraćanje ranijim i zakonskim vlasnicima umetnički, istorijski, sakralni predmeti koji su raznim načinima i uzrocima promenili mesto, ili instituciju, ili imaoca koji ih je posedovao i čuvao. U mirnodopskom periodu restitucija se obavlja uobičajenom sudskom odlukom ako je u pitanju krađa, nasledstvo, razmena, i to je, mogli bismo reći uobičajena praksa u civilnom sektoru u kome država i njeni organi arbitriraju na osnovu oblikatorne legislative.

Potpuno je drugačija stvar u procesu restitucije kultrnih dobara posle ratnih sukoba, ili konflikata koji ne moraju biti ratni, ali imaju karakter promene administrativne nadležnosti nad nekom teritorijom. Ovom prilikom imaćemo u vidu ratne sukobe koji su se devedesetih godina vodili u bivšim jugoslovenskim republikama, pre svega, u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, kao i promenu administarcije na Kosovu i Metohiji posle NATO intervencije 1999. godine kada je u njihovi nadležnost došla i oblast zaštite kulturnih dobara, odnosno restitucija onih umetničkih, istorijskih i sakralnih predmeta koji su promenili mesto prvobitnog čuvanja.

Zbog važnosti ovog problema koji ne zaokuplja ćesto pažnju šire javnosti, a može uzrokovati čak teško narušavanje međudržavnih odnosa ili internih tenzija, ovom nadasve kompleksnom i osetljivom političkom i stručnom pitanju posvetićemo naredne redove.

Mnoga uobičajena pravila ratovanja u poslednjem jugoslovenskom primeru nisu bilа poštovana. Naravno da su najteže bila kršena ona protiv civilnog stanovništva i ratnih zarobljenika, ali ni standardi koji su se ticali očuvanja kulturnih dobara nisu imala bolji tretman. Iako su i u toj oblasti propisi jasno definisani, naročito oni koji su doneti posle Drugog svetskog rata (UNESCO-va ‘Konvencija o zaštiti kulturnih dabara u slučaju oružanih sukoba’ doneta u Hagu 1954. godine, ’Venecijanska povelja o arhitektonskoj baštini’ iz 1964. godine i ‘Konvencija o zaštiti arhitektonskog nasleđa Evrope’ iz Granade 1985.) upravo zbog ogromnih šteta nanetih kulturnoj baštini na mnogim evropskim ali i izvanevropskim ratištima, bilo je evidentno da se oni nimalo ne poštuju ni u našim ratovima devedesetih godina. Kada se jednog dana budu istraživali uzroci, naravno da će se ispitati i znanje komandnog vojnog kadra o ovim pitanjima, kao i civilnih službi koje su odgovorne za stanje u ovoj oblasti. Moramo istaći da ni aktuelna zakonska regulativa nije ni izdaleka dovoljno dobro regulisala ovu oblast.

Da ovo nije samo naš problem već univerzalni, ovom prilikom ćemo se samo podsetiti uzaludnog nastojanja svojevremenog ministra kulture Republike Grčke svetski poznate pevačice Milene Merkuri koja je pokušala ne samo da u bilateralnim odnosima dve države, već i na međunarodnim forumima izdejstvuje povrat antičkih spomenika kulture koji se nalaze u Britanskom muzeju, a u Engesku su odneti tokom 19. veka. Ili, u široj javnosti je veoma dobro poznat i primer sa povraćajem umetničkih dela Nemačkoj koje su sovjeti 1945. godine kao ratni plen preneli u moskovske i petrogradske muzeje. Tek je pre nekoliko godina, u vreme ’perestrojske’ ovaj problem počeo da se rešava i time je ovo pitanje skinuto sa liste smetnji za uspostavljanje dobrih diplomatskih i političkih odnosa između Ruske federacije i Savezne republike Nemačke.

Ogromna ratna razaranja koja nisu poštedela ni ustanove kulture ni crkvene objekte, kao i masovno preseljavanje stanovništva, uzrokovali su ogromno izmeštanje pokretnih kulturnih dobara (dakle muzejskih predmeta bez obzira da li su oni bili čuvani u državnim i crkvenim ustanovama ili su pak bili u privatnom posedu građana). Još za vreme trajanja rata u Hrvatskoj započela je polemika oko toga da li su se predmeti kulturne baštine uopšte smeli iznositi sa teritorije tek uspostavljene Republike Hrvatske, a posebno pitanje je bilo na koji je to način bilo urađeno. A radilo se o artefaktima koji su pripadali i hrvatskoj povesti umetnosti, ali i srpskoj na teritoriji te države, jer je u svim pozitivnim zakonskim propisma jasno navedeno da je država na čijoj se teritoriji nalaze umetnički predmeti dužna da se o njima stara bez obzira na nacionalno ili religijsko poreklo i pripadnost.

Svakako da je najpoznatiji primer bio zahtev Hrvatske za bezuslovnom restitucijom tzv. ’Vukovarskog blaga’ koje je iz najpoznatijih muzeja ovog grada – Gradskog, biskupskog, zbirke Bauer i drugih bilo preneto u Srbiju i posle privremenog smeštaja u Beogradu, ono je bilo čuvano u nekoliko novosadskih institucija zaštite, poput Vojvođanskog muzeja i Muzeja grada Novog Sada.

Ako se malo prisetimo, jedan od najvažnijih uslova Republike Hrvatske za noramlizaciju poltičkih i diplomatskih odnosa da Saveznom republikom Jugolsavijom, a za koju je od životnog interesa ponajpre bio povratak prognanog srpskog stanovništva u hrvatskim vojnim akcijama ’Olija’ i ’Bljesak’, bila je upravo restitucija kulturnih dobara, odnosno, povratak u prvobitno stanje iznetih artefakata se njene teritorije. Kao znak dobre volje da aktivno sarađuje i u ovoj oblasti, jugoslovenske vlasti su, pre svega Ministarstvo kulture Vlade republike Srbije je u jesen 2002. godine, posle relativno brze pripreme u kojoj su učestvovali mešoviti ekspertski timovi dve države, u konvojima put Vukovara preneli sve predmete kulturne baštine koje je hrvatska strana tražila prema urednim evidencionim spiskovima. Na zadovoljstvo, pre svega hrvatske javnosti, ali i naše jer je jedan problem rešen, ova obaveza je izvršena, te je na spektakularan način i uz ogromnu medijsku pažnju ’Vukovarsko blago’ bilo javnosti izloženo u njihovim institucijama.

No, ovime je proces tek započet. Ubrzo je potpisan Sporazum o uspostavljanju međudržavih odnosa u okviru kojeg je posebno mesto dobio i Program kulturne saradnje. Kako je hrvatska strana već bila pokrenula pred međunarodnim Haškim Sudom pravde zahtev za povratak čak 10.000 umetničkih predmeta odnetih iz brojnih muzeja, crkava, prvitanih kolekcija, tim Programom bila je obrazovana i paritetna međudržavna komisija koja je počela da se bavi ovim poslom. Hrvatska strana je dostavljala spiskove spredmeta i lokacije sa kojih su odneti, a srpska je u relativno kratkom periodu pronašla približno trečinu potraživanih artefakata. Sa promenom administracije na našoj strani, ovaj posao je potpuno zaustavljen, te stoga hrvatska strana koristi svaku priliku u međusobnim susretima da postavi pitanje o daljoj sudbini rada na njegovom rešavanju. A naša pasivnost, odnosno nezainteresovanost kako je hrvatska politika vidi, uzrokovala je aktuelizovanje pomenute tužbe koja i dalje stoji u Haškom sudu i preti da naše interese u drugim oblastima, poput povratka stanovništva, oteža i odloži, što se u praksi i događa.

A nedavno vraćanje kolekcije Jovana Bijelića iz Banja Luke u Bosanski Petrovac spada u retke primere uspešne i obostrano zadovoljavajuće restitucije kulturnih dobara između dva, u ovom slučaju entiteta u Bosni i Hercegovini. Naime, avgusta meseca 1995. godine, dan pred akciju ’Oluja’, zaposleni u Zbirci spomen muzeja Jovana Bijelića u Bosanskom Petrovcu, uredno i profesionalno, po svim muzeološkim uzusima, dislocirali su svoju vrednu kolekciju u tadašnju Galeriju likovnih umjetnosti Republike Srpske u Banja Luci. U tom poslu im je pomoglo i Ratno predsjedništvo Opštine Petrovac organizujući kamionski prevoz zbirke. Nakon priređivanja izložbe u Banjoj Luci, upravo ovih dana kolekcija se vraća u matičnu instituciju u drugom entitetu u kome se nalazi Bosanski Petrovac. Ovakvih poslova biće ubuduće još mnogo, posebno u sličajevima kada se radi o crkvenim i liturgijskim predmetima koji su privremeno čuvani izvan objekata i ustanova u kojima su se nalazili pre izbijanja ratnih sukoba. Naravno da ovo pitanje, u poređenju sa Srebrenicom   i drugim stratištima, kao i hvatanjem optuženih za ratne zločine i zločine protiv čovečnosti, nije i od prevelikog interesovanja javnosti, ali jeste od velike važnosti u političkim odnosima među entitetima u Bosni i Hercegovini jer se uvek mogu pojaviti kao faktor koji utiče na uspostavljanje dobrih odnosa, što je krajnji cilj i državnih institucija ali i međunarodne administracije koja je tamo još uvek prisutna na snažan način.

 Slično ovom problemu polako se kristalizuje i polako izbija na svetlo dana i problem sa restitucijom pokretnih kulturnih dobara, predmeta umetnosti i dokumentacije koja se odnosi na obnovu razrušenog spomeničkog nasleđa i arhivskih fondova donetih sa Kosova i Metohije tokom rata 1999. godine. I ovaj problem spada u vrlo velike i složene poslove koje Srbija mora da uradi jer od njihovog rešavanja čak zavise ne samo naša međunarodna pozicija i međudržavni odnosi u regionu, već i budući, konačni status ove južne srpske pokrajine.

Naravno da je u prvom planu interesovanja javnosti, kada se tiče stanje na Kosmetu, pre svega sudbina raseljenog stanovništva i bezbednost onih malobrojnih rezidenata koji su se osmelili da se vrate na svoja imanja. Zatim tu je i interesovanje za sudbinu preostalih, ali i za mogućnost obnove spomeničke baštine koje sve više postaje internacionalni problem (a o čemu ćemo  posvetiti poseban prilog u ovom ciklusu emisija). Ali, neminovno predstoji i razgovor sa kosmteskim privremenim institucijama u kojima su isključivo Albanci, ali i sa međunarodnom civilnom administarcijom o poslovima oko restitucije pokretnih kulturnih dobara, koje čine brojni muzejski predmeti, ogromna količina arhivalija i dokumentacije koja je rađena i koja se do bombardovanja nalazila u kosmetskim kulturnim i zaštitarskim institucijama – muzejima, arhivama, bibiliotekama i zavodima za zaštitu spomenika kulture.

Problem je nastao posle 1999. godine kada se Beograd nije snašao nakon početka primene Rezolucije 1244 Savete bezbednosti Ujedinjenih nacija, a potom i svih drugih propisa koje je donela međunarodna uprava UNMIK-a čiji se deo odnosi na i zaštitu i očuvanje kulturne baštine. Uporno nastojanje da se u ovoj oblasti primeni zakon o ’Kulturnim dobrima’ Republike Srbije iz 1994. naravno da nije doneo nikakav rezultat pa je u okviru novoformiranog Koordinacionog centra Savezne republike Jugoslavije osnovan i tzv. ’treći stub’ koji je dobio ograničeni mandat da organizuje službu koja će se posvetiti ragulisanju stanja u ovoj oblasti. Naravno da je imperativno bilo da se odmah uspostavi saradnja sa paritetnim odeljenjem UNMIK-a, a kasnije i sa privremenim institucijama, a to je u ovom slučaju Ministartsvo za kulturu, sport i omladinu Vlade Kosova. Ali Beograd je uzaludno pokušavao da izbegne ovu kooperaciju stalno se pravdajući da sem važećih zakona u Srbiji, drugi su za njega irelevantni. To je samo umnožavalo probleme i samo je bilo pitanje vremene kada će iz Prištine stići zahtev da se primeni restuticija između Srbije i Kosova, što jeste apsurd, ali je istovrmeno i politička realnost koja se jedno vreme može ignorisati, ali na duži rok, ta vrsta zanemarivanja objektivne situacije samo šteti. Što se pokazalo tačnim.

Sad je već došao trenutak da se vrlo energično ispostavi zahtev da se u kosmetske institucije vrate muzealije, arhivska građa i dokumentacija koje su odnete 1999. godine. Beograd upravo ovih dana eufemistički ovaj problem prikriva formulom odpočinjanja saradnje sa prištinskim insistucijama – konkretno, Mistarstvo kulture i informisanja Vlade republike Srbije poziva na sastanak Ministarstvo za kulturu, sport i omladinu Vlade Kosova da bi, sa zakašnjenjem od šest godina, pokušao da spase ono što se sada više spasiti ne može. A to bukvalno znači, da neće moći, ignorišući internacionalne propise i standarde u ovoj oblasti, da izbegne obavezu restitucije onih delova kulturne baštine koje su sa Kosova prenete u Beograd i u još nekoliko gradova Srbije i pored toga što se oni odnose na kulturu i istoriju srpskog naroda. Kao i u vek, to celokupno, i već petnaest godina praktikovano inaćenje sa onim što se očigledno mora učiniti, nikako da političare koji odlučuju o sudbini države i njenim interesima ubedi u neminovno, redovno se u ciklusima ponavlja, a najparadoksalnije je što je taj isti stav zadržan i u administracijama koje su u Beogradu formirane posle 5. oktobra 2000. godine.

Kada se iznese ovakva vrsta kritike, logično je pitati koji je zapravo način da se takvo postojeće stanje prevaziđe, dakle ne da se popravi nastala šteta, jer je to očigledno nemoguće, već kako da se uspostaviti ona vrsta saradnje, bilo da je u pitanju spoljašnja restitucija sa Hrvatskom, ili unutrašnja u Bosni i Hercegovini ili takođe interna na relaciji Beograd – Priština. Odgovor je zapravo vrlo jednostavan. Uvažavanje realnosti, na žalost, nije baš blisko političarima, posebno onima čija je ideologija podosta idaljena od stvarnog života, od razumevanja međunarodnih standarda i diplomatskog ponašanja u rešavanju spornih pitanja, a to su ključne reči u ovim delikatnim i za svaku državu opasnim poslovima mereno posledicama koje mogu nastati. Dakle, za rešavanje sporova neophodno je uspostaviti dijalog. Da bi se dijalog vodio potrebne su najmanje dve strane, a u nekim slučajevima i tri (treća je najjača i arbitrira kada se ne može uspostaviti dogovor). U tim dijalozima učešće političara treba svesti na najmanju moguću meru, a većinu poslova prepustiti stručnjacima koji najbolje razumeju problem i koji će se, po prirodi stvari, najlakše dogovoriti o solucijama koje su realne i koje se mogu primeniti u praksi. U slučaju restitucije sa Hrvatskom neophodno je da mešovita Komisija nastavi rad na identifikovanju i pronalaženju predmeta koje traži jedna ili druga država, i u slučaju Kosova treba formirati mešovite komisije (uz pomoć međunarodne zajednice) koje će pronaći načine da se ta neobična, ali mužna restitucija obavi (jer od nje zavise i drugi uslovi koji treba da dovedu do ukupnog razrešenja statusa južne srpske pokrajine).

Restitucija kulturnih dobara kao značajan deo, uprkos mišljenja političara, u periodu definisanja ukupne tranzicije, pa time i formiranja nove kulturne politike, na žalost je znatno zapuštena i marginalizovana oblast. Ukazali smo da je u slučaju uspostavljanja političkih i diplomatskih odnosa sa Hrvatskom upravo restitucija odigrala jednu od najznačajnijih uloga. Nemamo nimalo dilema da će i u definisanju statusa Kosova, koje će biti podržano od međunarodne zajednice, a koja neče narušiti suverenitet Srbije, restitucija kulturnih dobara biti jedno od glavnijih pitanja, bedljivijih argumenata da se nešto u ovdašnjoj političkoj predstavi prema svetu menja na bolje i da će legitimni zahtevi Beograda biti prihvaćeni sa onom vrstom pažnje i razumevanja koji se ovde sa pravom očekuju.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, 28. 9. 2005.