Dosije Srbija

Merenje stvarnosti devedesetih godina

Očigledno da su Srbija i Jugoslavija posle izbora 24. septembra, a naročito nakon masovnog narodnog bunta 5. oktobra ove godine postale prvorazredne mete internacionalnog interesovanja, i to ne samo u političkoj ravni već i u drugim oblastima društvenog života. Trenutno se u ovde nalazi nekolicina organizatora – poput svojevrsnih “izvidnica” za buduće nastupe naših umetnika diljem Evrope i sveta koji vrlo pomno istražuju i ocenjuju scenu devedestih pokušavajući da razumeju šta se to zaista dogodilo, a što se i na fonu umetničkog stvaralaštva odražava kao činjenica realnosti te da takvu sliku prenesu međunarodnoj javnosti.

Jedan od tih većih poduhvata već se odvija u Akademiji umetnosti u Berlinu gde je u na poziv Fondacije Hajnrih Bel, čiji je predsednik mađarski književnik Đerđ Konrad (a koja je najavila i skoro otvaranje svoje kancelarije u Beogradu poput Soroseve fondacija koja je tokom protekle decenije odigrala prvorazrednu ulogu u održavanju one vrste kulture i umetnosti koja je od interesa za civilizovano čovečanstvo), organizovana izložba naše likovne umetnosti pod naslovom “Dosije Srbija – merenje stvarnosti devedesetih godina”.

Ovaj naziv podrazumeva da se izložba sastoji iz dva segmenta: jedan je artificijelni i čine je radovi deset umetnika i tri grupe u različim medijima: fotografiji, videu, CD-Romu i web-sajtovima, a drugi isto tako obiman i sadržajan načinjen je od stotinak dokumentarnih fotografija koje su uzete iz dnevnih i nedeljnih novina na čijoj se osnovi kao na nekoj neprekidnoj traci političkih i društvenih događaja na njima registrovanih zapravo odigravala i drama te neobična čarolija serioznog stvaralaštva u ratnim uslovima i temeljnim političkim pretumbacijama koje smo preživljavali za to vreme, kao i o delatnosti šest nezavisnih kulturnih institucija koje su u ovom periodu sa krajnjim naporom uspevale da održe kontakt sa svetom i da maksimalno omoguće i podrže vitalnost onog stvaralaštva koje će zaigurno ostati znakom ovog vremena.

Svet je naravno detaljno bio obaveštavan posredstvom masovnih elektronskih medija o svim ratovima koji su se vodili na prostorima bivše Jugoslavije, o etničkim čišćenjima, masovnim egzodusima, bombardovanju NATO pakta, izrazima i stepenu diktature koja nas je pogodila itd, ali je mnogo manje bilo pravih informacija o umetničkom stvaralaštvu koje je u takvim uslovima nastajalo i opstajalo. “Dosije Srbija” zapravo je prvi veliki događaj te vrste nakon demokratskih političkih promena u Jugoslaviji koji je sačinjen na osnovu koncepcije do koje je došla dr. Irina Subotić sa nekolicinom saradnika a u organizaciji Centra za kulturnu dekontaminaciju.           

Pet stonina kvadratnih metara izlagačkog prostora galerije Akademije umetnosti u Berlinu bio je jedini limit da se na dovoljno reprezentativan način odgovori na postavljen zahtev: da se prikažu najrelevantnije pojave na našoj umetničkoj sceni tokom protekle decenije – od politički nezavisnih umetničkih institucija, grupa i stvaralaca do dokumentarnog materijala, pre svega fotografija i isečaka iz štampanih medija koji su u katalogu sakupljeni u posebno urađeni suplement, a na izložbi su postavljeni kao “besprekidna” vizuelna traka koja je prikazala čvorišne događanje koji pomažu nemačkim gledaocima da bolje razumeju i same artefakte kao neposredne ili indirektne produkte tih zbivanja. Otuda pored primera krajnje angažovanog stvaralaštva nekolicine autora poput grupa Led-art i Škart ili umetnika Coraxa, Zvonimira Santrača, Dragana Srdića, Darka Vukovića, Saše Stojanovića i Dejana Atanackovića preko simboličkog i znakovnog rada u primerima Čedomira Vasića, Dušana Otaševića, Mrđana Bajića i Branka Pavića do čiste artificijelnosti na striktno estetičkom planu u slikama Marije Dragojlović. Pored crteža, objekata, intalacija i slika posebno su predstavljneni i radovi u drugim medijima: sajber-artu, CD-romovima, videu i fotografijama: Goranke Matić, Vesne Pavlović, Tanje Ostojić, Jelice Radovanović, Dejana Anđelkovića, Vesne Vesić, Vide Jocić, Zorana Naskovskog, Milice Tomić, grupa Aposutno i Magnet i mnogih drugih.

Od institucija koje su i pored izrazitih nastojanja države, odn. političke oligarhije da obustavi njihov rad na najdrastičnije načine od direktnog zatvaranja do stalnih poseta finansijske policije, ali i javne bezbednosti, smenjivanja direktora i urednika i mnogo toga drugog, na izložbi su predstvaljene delatnosti Centra za kulturnu dekontaminaciju, Centra za savremenu umetnost, Studentskog kulturnog centra, Radija B92, Cinema Rexa i Remonta, kao i Otpora kao svenarodnog pokreta protiv diktature koji je sem političkog davao i značajan vizuelni identitet ikonografiji druge polovine devedesetih različitim rekvizitarijumima: plakatima, letcima, majcama, bandarolama, bedževima itd. koji su ovom prilikom takođe izloženi. Time je slika zbivanja u ovom periodu upotpunjena sa onim neophodnim podacima bez kojih bi ona u većem delu ostala nerazgovetna zapadnoevropskoj publici.

“Dosije Srbije” je tek nagoveštaj jednog velikog nastupa, upravo povratka jugoslovenske i srpske umetnosti na svetsku scenu sa koje je iz najrazličitijih razloga izopštena (zbog sankcija i samoizolacije ali i krajnje pogrešne državne politike i u ovoj oblasti) dakako sa onim najreprezentativnijim primerima koji će nesumljivo ostati kao znak tog vremena opšte propasti koja je ipak zaustavljena makar na malom broju primera relevatnog umetničkog stvaralaštva. “Izmerena stvarnost” tog vremena kroz umetničke i dokumentarne primere data je na ovoj izložbi sa svojim najrelevatnijim umetničkim podacima i dokumentarnim parametrima koji su načinili jedno čitljivo polje dobrog razumevanja i opravdane potrebe za povratkom u društvo kome istinski pripada.

Jovan Despotović

Treći program Radio-Beograda, Beograd, 28. 11. 2000.