Dosije Srbija – ili merenje stvarnosti devedesetih

Očigledno da su Srbija i Jugoslavija posle izbora 24. septembra, a naročito nakon masovnog narodnog bunta 5. oktobra, i kao kruna, trijumfalne izborne pobede opozicije 23. decembra prošle godine, postale prvorazredne mete internacionalnog interesovanja, i to ne samo u političkoj ravni već i u drugim oblastima društvenog života. Tako su se ovde, u kratkom vremenu, nalašla nekolicina organizatora i menadžera – poput svojevrsnih “izvidnica” budućih nastupa naših umetnika u evropskim i svetskim centrima koji vrlo pomno istražuju i ocenjuju ovdašnju scenu devedestih pokušavajući da razumeju šta se to zaista dogodilo, a šta se to na fonu umetničkog stvaralaštva odražavalo kao činjenica takve realnosti te da takvu sliku prenesu međunarodnoj javnosti.

Jedan od tih, većih, poduhvata već se dogodio u Akademiji umetnosti u Berlinu gde je u na poziv Fondacije Hajnrih Bel, čiji je predsednik mađarski književnik Džerđ Konrad (a koja je najavila i skoro otvaranje svoje kancelarije u Beogradu poput Soroseve fondacija koja je tokom protekle decenije odigrala prvorazrednu ulogu u održavanju one vrste kulture i umetnosti koja je od interesa za civilizovano društvo), od 19. novembra do 17. decembra 2000. organizovana izložba pod naslovom “Dosije Srbija – merenje stvarnosti devedesetih godina” koja će 16. januara o.g. biti otvorena i u bečkoj Akademiji umetnosti.

Naziv izložbe upućuje da se ona sastoji iz dva segmenta: jedan je artificijelni i čine je radovi deset autora i tri grupe umetnika u različitim medijima: fotografiji, videu, CD-romu i njeb-sajtovima, a drugi isto tako obiman i sadržajan načinjen je od stotinak dokumentarnih fotografija iz dnevnih i nedeljnih novina na čijoj se osnovi, kao na nekoj neprekidnoj traci političkih i društvenih događaja, zapravo odigravala drama nastajanja te skoro egzotične čarolije serioznog stvaralaštva u najgorim dramama razaranja, tokom bombardovanja, izolacije međunarodne zajednice i temeljnih političkih pretumbacija koje je Jugoslavija preživljavala za to vreme, kao i o delatnosti šest nezavisnih i alternativnih kulturnih institucija koje su u ovom periodu sa krajnjim naporom uspevale da održe kontakt sa svetom i da maksimalno omoguće i podrže vitalnost onog stvaralaštva koje će zaigurno ostati definitvnim znakom tog vremena.

Svet je naravno za sve to vreme detaljno bio obaveštavan putem štampanih i elektronskih medija o svim ratovima koji su se vodili na prostorima bivše Jugoslavije, o etničkim čišćenjima, masovnim egzodusima, izrazima i stepenu diktature koja nas je pogodila itd, ali je mnogo manje bilo pravih informacija o umetničkom stvaralaštvu koje je u takvim uslovima nastajalo i opstajalo. “Dosije Srbija” zapravo je prvi veliki događaj te vrste nakon političkih promena u Jugoslaviji koji je sačinjen na osnovu koncepcije dr. Irine Subotić sa nekolicinom saradnika a u organizaciji Centra za kulturnu dekontaminaciju.

Pet stonina kvadratnih metara izlagačkog prostora galerije Akademije umetnosti u Berlinu bio je jedini limit da se na dovoljno reprezentativan način odgovori na postavljen zahtev: da se prikažu najrelevantnije pojave na našoj umetničkoj sceni tokom protekle decenije – od politički nezavisnih umetničkih institucija, grupa i stvaralaca do dokumentarnog materijala, pre svega fotografija i isečaka iz štampanih medija koji su u katalogu sakupljeni u posebno urađeni “podlistak”, a na izložbi su postavljeni kao vizuelna traka koja je prikazala čvorišne događanje koji pomažu gledaocima da bolje razumeju i same artefakte kao neposredne ili indirektne produkte tih zbivanja. Otuda pored primera krajnje angažovanog stvaralaštva “Led-art” i “Škarta” ili Coraxa, Zvonimira Santrača, Dragana Srdića, Darka Vukovića, Saše Stojanovića i Dejana Atanackovića preko simboličkog i znakovnog rada u primerima Čedomira Vasića, Dušana Otaševića, Mrđana Bajića i Branka Pavića do čiste artificijelnosti na striktno estetičkom planu u slikama Marije Dragojlović. Pored crteža, objekata, intalacija i slika posebno su predstavljneni i radovi u drugim medijima: sajber-artu, CD-romovima, videu i fotografijama: Goranke Matić, Vesne Pavlović, Tanje Ostojić, Jelice Radovanović, Dejana Anđelkovića, Vesne Vesić, Vide Jocić, Zorana Naskovskog, Milice Tomić, grupa “Aposutno” i “Magnet” i mnogih drugih.

 Od institucija koje su i pored izrazitih nastojanja države, odn. političke oligarhije da obustavi njihov rad na najdrastičnije načine od direktnog zatvaranja i zabrane rada do stalnih poseta finansijske policije, ali i javne bezbednosti, smenjivanja direktora i urednika i mnogo toga drugog, na izložbi su predstvaljene delatnosti Centra za kulturnu dekontaminaciju, Centra za savremenu umetnost, Studentskog kulturnog centra, Radija B92, (Cinema) Reksa i Remonta, kao i Otpora kao svenarodnog pokreta protiv diktature koji je sem političkog davao i značajan vizuelni identitet ikonografiji druge polovine devedesetih različitim rekvizitarijumima: plakatima, letcima, majcama, bandarolama, bedževima itd. koji su ovom prilikom takođe izloženi. Time je slika zbivanja u ovom periodu upotpunjena sa onim neophodnim podacima bez kojih bi ona u većem delu ostala nerazgovetna zapadnoevropskoj publici naviknutoj za samo jednu sliku naše stvarnosti tog vremena.

“Dosije Srbije” je tek nagoveštaj jednog velikog nastupa, upravo povratka jugoslovenske i srpske umetnosti na svetsku scenu sa koje je iz najrazličitijih razloga izopštena (zbog sankcija i samoizolacije ali i krajnje pogrešne državne politike i u ovoj oblasti) dakako sa onim najreprezentativnijim primerima koji će nesumljivo ostati kao svedočanstvo te decenije opšte propasti koja je ipak zaustavljena makar na malom broju primera relevatnog umetničkog stvaralaštva. “Izmerena stvarnost” tog perioda kroz umetničke i dokumentarne primere rada data je na ovoj izložbi sa svojim najubedljivijim estetičkim podacima načinivši razgovetno i čitljivo polje novog razumevanja ali i opravdane, stalne potrebe za povratkom u civilizovanu zajednicu kojoj srpska kultura odavno pripada a sa kojom je zakratko izgubila vezu.

Jovan Despotović

Politika, 13. 1. 2001.