Kako zaštiti nezaštićeno?

Povodom intervjua Gojka Subotića koji je pod naslovom ‘Umetnost svete zemlje’ objavljen u Politikinom kulturnom dodatku 23. februara 2008.

Mora se sa istinskom žalošću konstatovati, posle čitanja ovog intervjua prof. dr Gojka Subotića, kako je on neočekivano naučnu istinu, na kojoj se kao istoričar umetnosti – medievalista, školovao, koju je u brojnim sličajevima zastupao i sa kojom se afirmisao i izvan granica Srbije, zamenio jezikom koji je današnja srpska politika proglasila vrhovnom i neporecivom istinom u svim oblastima – uključujući i umetničku istoriografiju. Na veliko zaprepašćenje stručne javnosti, koja je od prof. Subotića godinama dobijala drugačije naučne interpretacije, imala je (ne)priliku da u ovom razgovoru, između ostalog, pročita i sledeće: ‘Utoliko je veća besmislica što kosovske vlasti danas srpske srednjovekovne spomenike na ovom području predstvaljaju kaovizantijskei čakvizantijsko-albanske’. Znači, za prof. Subotića, iznenada, bez nekog vidljivog nagoveštaja, najednom je vizantijska kulturna baština srpskog porekla na Kosovu postala isključivo srpska, što može biti samo posledica besmislene aktuelne propagande po kojoj kosovske vlasti i preimenovanjem srpskih srednjovekovnih verskih građevina u vizantijske, nastoje da zatru srpske nacionalne korene u ovoj pokrajini, odskora samoproklamovanoj nezavisnoj državi.

Mnogima, izvan akademske i stručne javnosti, ovakvo tvrđenje izgleda normalno s obzirom na zaglušujuću propagandu kojoj smo već decenijama izloženi. No, za prof. Subotića to svakako ne sme biti slučaj. Zbog mnogo razloga. Najpre, sam dr Subotić je kao istoričar umetnosti čija je specijalnost srednji vek, nastao u poznatoj vizantološkoj školi Georgija Ostrogorskog čija je ‘Istorija Vizantije’ još uvek neprevaziđena literatura. A tamo je istaknuto, kada se razmatra kultura vizantijskog sveta, kako je i srpska umetnost nastajala i razvijala se u oblasti vizantijske imperije čiji se umetnički i državni vrhunci podudaraju sa prosperitetom ove velike i moćne carevine. Moram priznati da mi je znanje iz ove oblasti nedovoljno da bih potkrepio današnji stav prof. Subotića primerima njegove kritičke reakcije na naučni doprinos Georgija Ostrogorskog.

Zatim, prof. Subotić je dugo godina bio asistent Vojislava J. Đurića koji je predavao srednjovekovno srpsko slikarstvo, a glavno delo mu se zove ‘Vizantijske freske u Jugoslaviji’. Onda, prof. Subotić je blizak kolega sa, recimo dr. Maricom Šuput koja je (sa Vojislavom Koraćem) objavila knjigu ‘Arhitektura vizantijskog sveta’. Bibliografija srpske srednjovekovne umetnosti ispunjena je ovakvim i sličnim naslovima. Svakako ne slučajno. A da ne pominjemo ogromnu bibliografiju svetskih vizantologa koji srpsku srenjovekovnu umetnost tumače isključivo kroz forme i sadržaje umetnosti ‘vizantijskog komonvelta’ a koja je ponajbolje poznata upravo prof. Subotiću. Sam prof. Subotić bio je, između ostalog, i glavni stručnjak tima projekta predstavljanja srednjovekovne umetnosti Vizantije sa tla Srbije, dakako i sa Kosova, koji je pripremljen i realizovan u Metropoliten muzeju u Njujorku 2004. godine pod naslovom ‘Vizantija – vera i snaga’.

Posebna je priča što me je upravo prof. Subotić, najmanje u dva navrata između 2001. i 2004. godine vodio u Institut za vizantijsku kulturu u Solunu gde smo sa grčkim ekspertima,  zvaničnicima, ali i sa Slobodanom Ćurčićem, profesorom na Odeljenju umetnosti i arheologije Univerziteta Prinston, odpočeli razgovore oko novog organizovanja urgentne zaštite spomeničkog nasleđa na Kosovu. Tada je i nastala ideja da se posebno potencira kako je srpska srednjovekovna umetnost deo opšte vizantijske kulture i da je takva, naučno neosporna interpretacija, ključna za njenu efikasniju zaštitu – posebno na Kosovu. Početkom 2004. godine prof. Subotić bio je i član naše delegacije, koju je predvodio tadašnji ministar kulture Branislav Lečić, koja se sastala sa grčkim ministrom kulture Evangelisom Vanizelosom kada je prvi put (ali i poslednji zbog promene vlasti i u Srbiji i u Grčkoj) formalizovana tema novog pristupa zaštite srpskog kulturnog nasleđa na Kosovu kao dela velike vizantijske kulture, čime bi ona, sa time se prof. Subotić u potpunosti tada slagao, bila znatno zaštićenija nego samo kao ‘srpska’, što se pokazalo u mnogim dramatičnim slučajevima. (O tome je iscrpno pisano i u časopisu ‘Treći program’ Radio Beograda, 1-2, 2005. i nedeljniku ‘Evropa’ 27. sep. 2007.)

Napokon, akademik, prof. Subotić dugo radi kao naučni saradnik i savetnik u Vizantološkom institut u SANU koji proučava upravo srpsku srednjovekovnu umetnost. U skladu sa aktuelnim (političkim) opredeljenjem, ovaj institut bi valjda trebalo da se zove Srpski. Ili je naziv ispravan prema analogiji po kojoj kada Srbi Albance zovu Šiptari, onda je to uvreda jer se samo Albanci tim imenom mogu zvati međusobno, a ako Albanci Vizantološki institut SANU tako zovu onda to može biti shvaćeno kao zatiranje srpskog nacionalnog identiteta, te ga moraju zvati srpski, pa samo Srbi imaju pravo da ga zovu vizantološki.

Zbilja, ko će zaista ostati nesporni autoritet u oblasti sve neizvesnije i sve teže zaštite nezaštićene kulturne baštine na Kosovu i Metohiji, ako i priznati stručnjaci poput prof. Gojka Subotića (koji je praktično ceo radni vek proveo u istraživanju srpske umetnosti srednjeg veka i njenom direktnom poreklu u Vizantiji) počnu više da u javnim nastupima brinu o lokalnoj političkoj korektnosti nego o utvrđenim i opšte prihvaćenim naučnim činjenicama u međunarodnim relacijama kojima su i sami u velikoj meri doprineli? 

Jovan Despotović

Politika, Beograd,  Kultura, umetnost, nauka, Politika, Beograd, 1. 3. 2008, s. 4-5