Enformel – iz Fonda umetničke kolonije Ečka

Posle predstavljanja umetničkog fonda enformel slikarstva u Savremenoj galeriji Zrenjanin, ovu izložbu mogla je odskora videti i novosadska publika.

Sama Umetnička kolonija u Ečki, u jednom selu u blizini Zrenjanina, koju je 1956. godine osnovanao slikar Zoran Petrović, dok je 1958. godine formiran i njen prvi odbor koji su činili i umetnici Aleksandar Luković, Nikola Graovac, Slava Bogojević, Dragutin Stojanović Sip, Aleksandar Zarin i dr. Od tada je u koloniji boravio veliki broj umetnika  koji su stvarali dela različitim likovnim tehnikama u skladu sa stilskim osobinama epoha i vlastitim, individualnim opredeljenjima, a među njima su bili i posebno značajni umetnici za naše stvaralaštvo poput Jožefa Ača, Lazara Vozarevića, Milana Konjovića, Vase Pomorišca, Miloša Bajića, Olge Jevrić, Jovana Kratohvila, Miodraga B. Protića, Alekse Čelebonovića, Ljubice Cuce Sokić, Stojana Ćelića i mnogi drugi.

Umetnici koji su boravili u koloniji istovremeno su učestvovali i u javnom životu Zrenjanina svojim izložbama, susretima sa publikom, razgovorima, tribinama, predavanjima o savremenoj umetnosti itd. Rad umetnika tokom boravka u koloniji koncepcijski se menjao iz godine u godinu u zavisnosti od stvaralačkog trenutka. Poslednjih godina kolonija godišnje organizuje po dva saziva umetnika sa određenim programskim karakterom: saziv umetnika koji se bave slikom i saziv slikara-akvarelista. Slikarski sazivi održavaju se od osnivanja kolonije dok se susreti akvarelista održavaju od 1980. godine. Prošle godine se umesto klasične slikarske kolonije održala kolonija umetnika koji se bave različitim oblastima vizuelnog izražavanja – slikarstvom, umetničkom fotografijom, video umetnošću, multimedijalnim istraživanjima i grafičkim dizajnom. Radovi nastali u koloniji prvo se predstavljaju na izložbi u Savremenoj galeriji u Zrenjaninu, a potom, kakav je slučaj sa enformelom i u nekoj drugoj galeriji. Ove godine Umetnička kolonija proslavlja pola veka postojanja i rada izložbom „50. Godina Umetničke kolonije u Ečki“ kada je izdata monografija kolonije. Tim povodom biće organizovan i ciklus predavanja, kao i manje tematske izložbe vezane za rad kolonije.

Savremena galerija u Zrenjaninu osnovana je 1964. godine, kao direktna posledica postojanja kolonije i sa namerom podsticanja likovnog života u gradu. Savremena galerija sakuplja, čuva i sistematski istražuje dela jugoslovenske posleratne umetnosti, nastala uglavnom u Umetničkoj koloniji u Ečki. Tokom postojanja delovala je kroz različite sadržaje: organizovanje susreta likovnih umetnika iz zemlje i inostranstva u Umetničkoj koloniji, a izložbeni program se odvijao u dve galerije (u Salonu Savremene galerije i u Galeriji u Ečki), kao bijenale akvarela Jugoslavije (danas Srbije i Crne Gore). Sve izložbe u Salonu propraćene su publikacijom i katalozima. Izložbena delatnost praćena je i drugim manifestacijama kakve su promocije umetničkih knjiga i predavanjima.

Izložba enformela dala je jedan mali presek ovog slikarstva karakterističnog za kraj šeste i početak sedme decenije prošlog veka. U prikazu ove postavke zanimljivo je uočiti njena tri glavna dela: beogradski enformel, vojvođanski i, kao i prisustvo gosta iz Hrvatske Ferdinanda Kulmera.

O estetici enformela gotovo da je do danas već sve bitno istaknuto. Najpre to da se ovde pre radi o jedno vrsti antislikarskog stava koji destruira slikarske postulate klasične slike, naročito one iz perioda modernizma. Kada se enformel pojavio kod nas, najpre u zapadnim republikama nekadašnje Jugoslavije, on je pokazao jednu očiglednu kulturnu krizu koja je obuhvatila i druge umetničke oblasti, pozorište, literatuti i film posebno. I kako je anformel duboko zaronio u sopstvenu utrobu istražujući upravo tu mogućnost jedne promenjene ekspresije govorom slikarske i neslikarske materije, ili različitim strukturama masa i formi, za kritičare i teoretičare bilo je očigledno da ova vrsta antiestetike ne postoji sama za sebe, niti joj je cilj da se bavi isključivo vlastitim plastičkim iskazom, već da učini vidljivim – i opipljivim, društvene konflikte koji su se u našem društvu toga perioda po prvi put nakog II svetskog rata pojavili kao ideološki, čak politički fenomen.

Pronicljivijim tumačima sadašnje izložbe enformela neće promaći činjenica da se ona odvija u jednom od najdramatičnijih trenutaka nastajanja i mukotrpnog održavanja novoformirane države Srbije koja je, pukim slučajem, usled odcepljenja Crne Gore, nastala po treći put u svojoj istoriji, nakon srednjovekovne Nemanjičke, te Karađorđeve i Miloševe početkom 19. veka. Bolno porađanje ove aktuelne, uz dodatne probleme nedefinisanosti njene državne konfiguracije, izaziva istu vrstu mučnog osećanja koje je enformel slikarstvo izazivalo kod posmatrača u vremenu njegovog istorijskog nastajanja.

Slikarstvo, i umetnost uopšte, uvek je odraz svoje epohe, ali kao i države, i ono se u vremenskim ciklusima ponavlja ili obnavlja. Očigledno je da prirustvujemo još jednom državotvornom, bolnom porođaju čije simboličke, plastičke i formalne obrise možemo sagledati i u slikarstvu epohe enformela. Upravo kako nam i pokazuje ova izložba malih pretenzija ali velikih mogućnosti prepoznavanja konteksta.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 29. 2. 2008