Drugačiji pogled na svet

Gotovo vek i po ranije, u koloniji umetnika koju je okupio ruski železnički magnat Sava Mamontov na svom imanju Abramcevo pokraj Moskve, pored kompozitora, arhitekata, pisaca glumaca, pevača i dr. nalazili su se i slikari, ’najnaprednije ličnosti svoga vremena’ kako je istakla Kamila Grej u knjizi ’Ruski umetnički eksperiment 1863-1922’. Ovo je bio i nagoveštaj da su cara i aristokrate toga vremena počeli da u ulozi mecena, pokrovitelja i sponzora, zamenjuju sve imućniji trgovci, industrijalci, bankari i sve jača, u finansijskom smislu, srednja klasa. Oni su uneli jedan drugačiji pogled na svet koji je, u estetičkom pogledu, bio blizak, ili istovetan sa novim umetničkim shvatanjima. Tada uspostavljene veze među njima praktično da nisu bile prekidane, sem što su nakon Oktobarske revolucije bile dislocirane iz Rusije u sve one zemlje gde su emigrirali poraženi noseći sa sobom i shvatanja umetničkih vrednosti. Jedan značajan deo doselio se i u Srbiju u koji njihovi potomci i danas žive, već gotovo potpuno asimilovani. Taj kontinuitet uspostavljen je u samoj Rusiji nakon perestrojke, kada je naglo formirana klasa novih ruskih bogataša koji su počeli, kada je umetost u pitanju, da se ugledaju upavo na primere sa samih početaka emancipacije ruske umetnosti iz druge polovine 19. veka. 

’Krug Mamontova’ nastao je od onih umetnika koji su 1863. godine objavili istupanje iz Akademije umetnosti. Njih trinaestorica nazvani su peredvžinjiki – lutalice, jer su nameravali da organizuju putujuće izložbe po selima Rusije da bi širili novu kulturu. Taj novi narodnjački pokret u umetnosti oštro se suprotstavio neoklasicizmu peterburške Akademije unoseći u likovno stvaralaštvo estetiku lokalne umetničke baštine na kojoj su gradili moderna nacionalna shvatanja. Među onima koji su kolekcionirali njihove radove svakako da je najpoznatiji Tretjakov koji je svoju čuvenu zbirku zaveštao Moskvi u koji je otvorena i galerija-muzej koja nosi njegovo ime. Ona je danas nezaobilazno i najznačajnije mesto da bi se mogla uopšte videti i razumeti ta epohalna promena u ruskom stvaralaštvu druge polovine 19. veka. Ta grupa umetnika bila je apsolutno najdominantnija u ruskoj umetnosti više od trideset godina.

Peredviznjici su bili prvi ruski umetnici koji su se izvukli ispod kišobrana Ruske kraljevske Akademije umetnosti tako da su mogli da slikaju ono što u videli u realnosti kao suprotnost klasičnoj umetnosti edukativnog programa tog vremena koja ih je primoravala da slikaju i vajaju u stilu stare grčke i rimske umetnosti. Ovi slikari postali su deo pokreta ruske inteligencije koja je nastojala da izrazi nepravde vladajućeg socijalnog poretka. Trudili su se da slikaju život u Rusiji onakav kakav je on zaista bio. Stoga su postali čudesni slikari plenera opisujući po prvi put stvarnu prirodu u svim njenim pojavama. Takođe su slikali i portrete naglašavajući i unoseći prvi put crtež kao čistu umetničku formu u ruskoj istoriji umetnosti. Pre njih, crtež je korišćen isključivo kao priprema za glavno – slikarstvo koje je sledilo.

Peredvižnjici su okupili neke od najpoznatijih umetnika u celokupnoj ruskoj istoriji. Imena poput Rjepin, Savitski, Savrasov, Surikov, Levitan, Makovski, Jarošenko, Šiškin, Kunji, Kramskoj nalaze se među navećima. Mnogi ruski kritičari i istoričari smatraju njihove slike među najboljim koje je rusko uljano slikarstvo ikada načinilo. Za više od trideset godina tokom mnogobrojnih izložbi, radovi ovih umetnika jedini su bili cenjeni kod ruske publike. Posle nekoliko godina sukoba između vlasti i Kraljevske akademije, upravo su peredvižnjici, kao najvitalniji deo umetničkog sistema bili napokon podržani od države. I tako je ostalo do pobede Oktobarske revolucije kada se nova vlast okrenula novim generacijama i novim estetikama.

Svakako da je najpoznatiji među utemeljivačima kolonije predvižnjika u Abramcevu bio Ilja Rjepin (1844-1930), pariski đak koji je svojim talentom i ugledom osigurao budućnost ovog pokreta koji i danas nesmanjenim intenzitetom deluje upravo na one Ruse koji danas ponovo ’otkrivaju’ umetnost basnoslovno plaćajući ne samo nekretnine po Evropi i svetu, već i umetnička dela nastala u krugovima i školama baš ovih umetnika. Novi nacionalizam nuovo rischa sasvim je dobro i prirodno nalegao na stari nacionalizam rjepinovskog vremena te je otuda nastala jedna nova privrženost ovoj vrsti umetnosti koju novi ruski milijarderi smatraju najvišim vrednosnim dometom u celokupnoj njenoj istoriji. 

Aukcijska kuća Madl’Art će posebu pažnju posvetiti pronalaženju radova ruskih umetnika ovog perioda koji se i danas nalaze u Srbiji, jer će to biti i doprinos upotpunjavanju istorije ruske slikarske škole druge polovine 19. veka. koja odnedavno ponovo pobuđuje toliku pažnju na velikim i specijalizovanim aukcijama ruske umetnosti u Sotebiju, Kristiju, Doroteumu…

Jovan Despotović

Madl’Art, br.7, Evropa, Beograd 15. 3. 2007