Ljubica Cuca Sokić – Odanost poetici intimizma

Od kada Muzej savremene umetnosti ne koristi nekadašnji izložbeni prostor u Galeriji-legatu Rodoljuba Čolakovića na Dedinju u kome su povremeno organizovane male tematske izložbe sačinjene isljučivo sa delima iz njegovih bogatih fundusa slika, skulptura i grafika, pojavio se problem nemogućnosti da se ovaj važan program iz njegove delatnosti nastavi. Da bi unekoliko ublažio ovaj nedostatak, sa postavljanjem nove stalne postavke u samom Muzeju od 2002. godine, na pojedinim nivoima Muzeja, kada se za to ukaže prilika, organizuju se tzv. ‘modularne stalne postavke dela jugoslovenske umetnosti’ iz zbirki ovog Muzeja. U tom programu nedavno je otvorena izložba slika Ljubice Cuce Sokić koje poseduje ovaj Muzej pod nazivom ‘Skriveni prostori’ prema koncepciji muzejskog kustosa Svetlane Jovanović.

Gotovo da je nepotrebno isticati biografske i umetničke podatke ove znamenite srpske slikarke. No, kako je ona duže vreme odsutna iz našeg umetničkog života, nije na odmet ovom prilikom, posebno zbog mlađe publike koja posećuje ovu izložbu ipak navesti ono što je najvažnije: Ljubica Cuca Sokić je rođena 1914. godine u Bitolju; Umetničku školu završila je u Beogradu 1936. a potom tri godine boravi u Parizu i po povratku 1939. priređuje prvu samostalnu izložbu u Umetničkom paviljonu ‘Cvijeta Zuzorić’; bila je profesor na Akademiji likovnih umetnosti u Beogradu; član je Srpske akademije nauka i umetnosti.

Na ovoj izložbi prikazano je pedeset jedno ulje na platnu od pariskog perioda 1937. godine do 1987. Dakle, u ovoj maloj retrospektivi koja obuhvata tačno pola veka slikarstva Ljubice Cuce Sokić moguće je jasno zapaziti i lako pratiti njen razvoj u likovnoj umetnosti koji nije pokazivao velike zaokrete ili burne preokrete, (niti je tome težio), toliko karakteristične za period visokog i poznog modernizma, već jednu konstantnu liniju neprekidnog razvoja koja pre odgovara estetičkim procesima Moderne iz početne faze tog velikog stilskog perioda koji je obeležio jedno celo umetničko stoleće.

Ako je potrebno samo jednom, svedenom stilskom sintagmom odrediti njeno stvaralaštvo onda bi najtačnije bilo reći kako ono, ukupno uzevši, pripada slikarstvu poetskog intimizma. No, treba imati u vidu i da je ta njena estetička nepokolebljivost i definitivna privrženost poetskom intimizmu od kasnih godina četvrte decenije prošlog veka do tekućeg, ‘dorćolskog’ ciklusa slika sa početka ovog, prošla kroz nekoliko etapa koje se logično nastavljaju i prirodno proizlaze jedna iz druge.

Prvu je obeležilo slikarstvo figurativnih sadržaja, većinom gradskih motiva, posebno Pariza, a u posedu Muzeja nalaze se tri ulja na papiru i platnu. Iako su ove slike izvedene u čistom akademskom maniru, ipak se mogu zapaziti i određene realizacije koje percepciju posmatrača usmeravaju na približavanje nekoliko dubinskih planova, što je upravo i prva naznaka autorkinih budućih kretanja. I već u posleratnim ciklusima pejsaža i enterijera vidi se značajnije svođenje vizuelnih planova na samu površinu platna. Tako smo dobili jednu novu slikovnu predstavu u slučaju Ljubice Cuce Sokić koja se značajno približila savremenosti slikarskog postupka šeste decenije koje je postalo opštim mestom onih mladih autora koji su upravo u tom periodu stupali na likovnu scenu i izgradili jedan novi likovni svet potpuno izvan i nasuprot estetici socijalističkog realizma. Doprinos Cuce Sokić u tim procesima nažalost još uvek nije dovoljno ubedljivo istražen i protumačen, a radovi koje vidimo na ovoj izložbi snažno nas upućuju upravo prema takvom zaključku.

Gotovo potpuno oslobađenje od poslednjih ostataka realističke slikovne predstave u slikarstvu Cuce Sokić možemo pratiti od šezdesetih godina. Niz slika, jednostavno nazvanih ‘kompozicija’ koje vidimo na ovoj izložbi otkrivaju konačno opredeljenje ove autorke prema sve većem i sve rezolutnijem oslobađanju slike od svih nepotrebnih sadržaja, osim naravno čiste, karakteristične palete i forme koja stvara konačni izgled slikama bez potrebe da se u njih više unose i naknadno učitavaju bilo kakva izvan slikarska značenja. Ovaj postupak nije promakao kritičarima te oni zapažaju kako je Cuca Sokić, snažno povezana sa sopstvenom intimističkom, odnosno poetsko-realističkom prošlošću. Iako, prema tim tumačenjima, u njenim slikama iz tog perioda ‘u formalnom smislu nema novog’, odn. ‘ona je odista samo odnegovan i artistički artikulisan izraz onih shvatanja koja su u Beogradu tada bila odomaćena i kao vrednost i kao predrasuda’, kako je napomenuo Miodrag B. Protić, njeno slikarstvo je otkrilo i jaku uporišnu tačku ukupnom oslobađanju umetničkog izraza u tom periodu što se i danas uglavnom previđa.

Razlog tome može biti upravo poetski intimizam za koji smo već napomenuli da je bio i, kroz ukupnu slikarsku delatnost Ljubice Cuce Sokić, ostao stalnim stilskim opredeljenjem i u periodu realizma i u periodu apstrakcije. Već od pariskog perioda, a i o tome piše umetnička kritika, ova autorka se uključila u poetiku intimističkog slikarstva koje se u srpskom slikarstvu visokog modernizma razvijalo u nekoliko istovremenih pravaca. Najprisutniji je bio trend poetike intimizma u portretskoj umetnosti i slikama enterijera tridesetih godina prošlog veka. Ovu notu Cuca Sokić najpre je unela u urbane prizore, a potom, postepeno razvijala u nekolikim ciklusima do poetske apstrakcije sa isto tako intimističkom atmosferom odnegovanom jednim izuzetnim slikarskim osećanjem za bojene valere i svedenu formu u samoj ravni platna.

Taj konačni i nepovratni iskorak načinjen je u periodu formiranja radikalnih slikarskih apstrakcija i enformela. No, stvaralački svetonazor ove umetnice nije otvorio i ta vrata, mada se našla neposredno pred njima. U njenim slikama nikada nećemo naići ni na primese grubosti plastičke egzekucije, nasilje nad i unutar pigmentnog sloja, na grebanje, struganje, radom tvrdom stranom četke ili špahtlom itd. što je bio uobičajeni metod radikalnih metodologija. Poetski intimizam i u apstraktnoj varijanti kakav je bio u slučaju Ljubice Cuce Sokić, naprosto nije dozvoljavao prelaženje te granice. Jednom odnegovan i čvrsto usađen slikarski ukus bio je neprelazna brana bilo kakvom eksperimentisanju koje izlazi iz domena čistog slikarstva, makar ono bilo i nepredmetnog sadržaja što se često, čak i danas, smatra neslikarskim stavom prema klasičnim definicijama likovne umetnosti.

Zanimljivo je pitanje zašto je ovo slikarstvo Ljubice Cuce Sokić, uprkos svojim neporecivim vrednostima, ostalo izvan dubljih interesovanja vodećih istoričara umetnosti, teoretičara i kritičara. Gledajući ovu izložbu u Muzeju savremene umetnosti, koja je nužno nedovoljna, ali ipak i reprezentativna s obzirom na broj prikazanih radova i dovoljnu zastupljenost perioda kroz koje je Cuca Sokić prošla, moguće kretanje ka davanju odgovora na ovu zagonetku ide upravo prema unutrašnjoj kontradikciji koje je njeno slikarstvo proizvelo. Naime, poetski intimizam, strogo gledano, podrazumeva onu vrstu slikarstva koje se zasniva na figurativnim narativima, dakle na postojanju realne, prirodne, prepoznatljive forme, makar i u njenim najtananijim naznakama. Shodno tome, ova sintagma nikako ne priziva predstave apstraktnih, bezpredmetnih plastičkih sadržaja. Sve do primera slikarstva Ljubice Cuce Sokić. Odjednom nam se, baš u njenom slučaju, otvaraju neke nove mogućnosti spoznaje da je poetski intimizam dovoljno široka stilska odrednica da osim već poznatog i uobičajenog opšteg registra prihvati i one slikovne predstave bazirane na individualnim kreatrivnim postavkama. I tu nam je od najveće pomoći upravo slikarstvo ove umetnice da bismo taj fenomen uvideli i razumeli.

‘Skriveni prostori’ Cuce Sokić maestralno otkriveni publici na sadašnjoj izložbi u Muzeju savremene umetnosti upravo to omogućavaju – jedno slobodnije kretanje kroz jezičke i sintatičke postavke likovne umetnosti, te iniciranje jednog novog razumevanja individualnih puteva nekih od naših vodećih protagonista modernizma i savremenosti, a među njima Ljubica Cuca Sokić zasigurno zauzima izrazito istaknuto mesto.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 30. 5. 2006, Kultura, umetnost, nauka, Politika, Beograd, 10. 6. 2006, s. 8-9