Nova stalna postavka Galerije ‘Nadežda Petrović’

U Srbiji sa različitim uspehom i, uglavnom, bez kontinuiteta radi nekoliko samostalnih, javnih memorijalnih galerija posvećenih onim likovnim stvaraocima čije je delo na značajan način obeležilo svoju epohu i uticalo na tokove naše umetnosti tokom XX veka. Među njima su, da za ilustraciju pomenemo samo nekoliko najaktivnijih: u Beogradu Legat Petra Dobrovića i Tome Rosandića, u Šidu Save Šumanovića, u Sremskoj Mitrovici Lazara Vozarevića, u Loznici Miće Popovića i Vere Božičković Popović, u Požarevcu Milene Pavlović Barili, u Čačku Nadežde Petrović i Bogića Risimovića-Risima, itd.

Posle nedavne, potpune rekonstrukcije zgrade, u Galeriji Nadežde Petrović je otvorena Nova stalna postavka. Od 1961. godine, kada je Galerija osnovana, ona se bavila različitim muzeloškim delatnostima: praćenjem savremene likovne produkcije kroz izlagačku delatnost, zaštitom pokretnih kulturnih dobara (slika) formiranjem, čuvanjem, izlaganjem i publikovanjem kolekcija, priređivanjem specifičnih problemskih izložbi pod nazivom ’Nadežda i savremenici’, i teorijskim i kritičkim istraživanjima u polju jugoslovenskog slikarstva druge polovine XX veka.

O oblasti praćenja zbivanja, predstavljanja i afirmacije stvaralaca na savrenenoj likovnoj sceni u Jugoslaviji i Srbiji, Galerija je za 45 godina priredila oko 250 grupnih, samostalnih, retrospektivnih, edukativnih, istorijskih, tematskih, problemskih i autorskih izložbi, kao i 22 izložbe ’Memorijala Nadežde Petrović’ realizovanih kao bijenalne selektorske manifestacije. Ovaj Memorijal je ne samo jedna od najstarijih, već je i jedna od najznačajnijih i najuticajnijih likovnih manifestacija u Jugoslaviji. Samo na ovim izložbama izlagalo je više od 500 umetnika i umetničkih grupa.

Jedna od najznačajnijih zbirki slikarstva koja se čuva u ovoj Galeriji vodi se pod nazivom ’Nadežda i savremenici’, a čine je slike Nadežde Petrović i radovi autora koje su nastale do 1950. godine. Veći deo slika iz ove kolekcije dobijen je prilikom osnivanja Galerije od Narodnog muzeja u Čačku. Radi se uglavnom o umetnicima koji svoja umetnička opredeljenja i stvaralačku zrelost dostižu u godinama između dva svetska rata, mada ima i radova onih autora koji tek počinju svoj umetnički opus. Cilj otkupne politike u vreme osnivanja Galerije bio je da se dođe do dela umetnika uglavnom starije generacije (savremenika Nadežde Petrović, rođenih krajem XIX i početkom XX veka) koji danas čine osnovni deo, nažalost nevelike zbirke ’Nadežda i savremenenici’. Mada postoji jedna zajednička nit, a to je  da su se svi školovali u nekoj od evropskih  umetničkih prestonica (najviše u Beču i Minhenu), autori zastupljeni u ovoj zbirci pripradaju različitim pravcima i poetikama, pa je otuda i zbirka stilski raznorodna. U njoj su zastupljeni  značajni jugoslovenski autori iz perioda pre II svetskog rata, kao i nekoliko izuzetno dobrih slika koje na pravi način reprezantuju svoje autore ili prakse kojima pripadaju (ekspresionizam, plenerizam, naznake impresionizma i kubizma, intimizam, konstruktivizam, magijski i poetski realizam…). U zbirci su zastupljeni, pored Nadežde Petrović, Beta Vukanović, Sava Šumanović, Borivoje Stevanović, Nikola Bešević, Milica Čađević, Živorad Nastasijević, Vidosava Kovačević, Miodrag Petrović, Ferdo Vesel, Hinko Smrekal, Ivan Radović, Dragoljub Pavlović, Ana Marinković, Mihailo Petrov i dr.

Bez obzira na fragmentaran prikaz i pregled autora, ideja i ostvarenja modernog jugoslovenskog slikarstva prve polovine XX veka, ipak se može govoriti o sagledavanju najbitnijih pravaca i umetničke problematike tog vremena.

Šezdesetih godina, pored prethodno ustanovljenog ’Memorijala Nadežde Petrović’, Galerija razvija svoj program povremenih izložbi i počinje sa formiranjem stalne zbirke. Umetnička kolekcija uglavnom predstavlja svojevrsno ogledalo izlagačke delatnosti, tj., opredeljenja za praćenje savremenih tokova u jugoslovenskoj, kasnije i u srpskoj umetnosti. Iz ove zbirke tokom godina formirala se stalna postavka Galerije.

Tako se zapaža kako je sedma decenija promovisala fenomenologiju i optiku slike, zalaženjem u sferu ’čiste’ likovnosti, kada se kao rezultat takvih analiza stvaraju dela u duhu lirske apstrakcije, apstraktnog ekspresionizma, odnosno enformela. Sedamdesete godine pokazuju prevagu interesovanja za predmet i njegov oblik kroz obnovu figuracije, hiperrealizam i konceptualizam. U likovnom izrazu osamdesetih dominiraju emocije, novi ekspresionizam, povratak velikom formatu, širokom i gestualnom potezu četke, intenzivnoj boji. Poslednja decenija prošlog veka, pak, govori o povratku poetici figuracije, o eklektici stilova, unošenju mnogih tehnoloških inovacija u umetnost, mešanju ideja i predominaciju video-arta. Sa izložbi koje su prezentovale takva događanja otkupljivane su slike i popunjavana zbirka koja u potpunosti oslikava izlagačku delatnost Galerije i istovremeno davala presek događanja u dnevnom životu prethodnih decenija (posebno posle 1960. godine). Zatupljeni su skoro svi pravci i maltene svi značajniji autori, a po rečima nekih stručnjaka, tu je čak i nekoliko dela koja se smatraju najboljim ostvarenjima pojedinih autora (poput Ivana Tabakovića, Peđe Milosavljevića, Vladimira Veličkovića i dr.).

U zbirci ’Jugoslovensko slikarstvo druge polovine XX veka’ zastupljena su dela poetskog realizma (u radovima Bože Prodanovića, Marka Čelebonovića), enformera (kod Miće Popovića, Vere Božičković Popović, Branka Protića), slikartsva vizuelnih metafora (Petara Lubarde), kasnog ekspresionizma (Milana Konjovića), geometrijske apstrakcije (Stojana Ćelića). Zatim, tu je dosta dela koja pripadaju figuraciji različitih perioda (Olje Ivanjicki, Voja Stanića, Aleksandra Lukovića Lukijana, Božidara Damjanovskog, Kosare Bokšan, Miljenka Stančića Cileta Marinkovića, Milana Blanuše, Uroša Đurića), postslikarske apstrakcije i konceptualizma (Miroslava Mikija Đorđevića i Raše Todosijevića) i novih tendencija s kraja devedesetih (poput Zorana Naskovskog). U zbirci je zastupljen i izvestan broj dela autora koji su značajni za ovo područje (kao, na primer, Bože Plazinića).

Na naćin autorskog izbora kustosa Galerije Mirjane Racković iz ove dve zbirke, a pored stalno izloženih slika Nadežde Petrović (ukupno 12 od školskih radova do poslednjih iz 1913. godine) koje su smeštene u posebnoj spomen-sobi, 2005. godine je, u adaptiranom izložbenom prostoru, priređena Nova stalna postavka. Ova nova stalna postavka se u odnosu na ranije izložbene stalne postavke razlikuje po nešto drugačijem pristupu. Ako se pažljivije pogleda njen sadržaj, i dalje je zastupljeno dosta autora sa prethodnih izložbi, ali su ovoga puta načinjene izmene koje uključuju radove nastale tokom devedesetih godina XX i s početka XXI veka.

Koncepcijski, nova postavka prezentuje najznačajnije autore, radove, pravce i stilove u okviru problemskih koncipiranih grupa. I dalje se povlače hronološki nizovi, tj., istorijski pristup, ali na način da se radovi nastali u rasponu od čitavog jednog veka međusobno dovode u određene korelacije.

Razbijanjem prostorne strukture (prostor je isprelaman mobilnim panoima gde se posetilac kreće kao kroz lavirint), stvorena je određena dinamika, prožimanje, pronalaženje sličnih polazišta, ali i međusobno suprotstavljanje.

Svi autori i radovi grupisani su u četiri celine. U prvoj je kritički i prezentaciono tretiran problem strukture, površine slike te optičkih fenomena. Od devetnaest izloženih autora pomenućemo samo neke karakterističnije: Mića Popović, Stojan Ćelić, Oton Gliha, Ivan Tabaković, Petar Lubarda, Radomir Damnjanović Damnjan, Uroš Đurić, Peđa Nešković, Bojan Bem).

U drugoj grupi ocrtan je problem kolorizma kroz aspekte svetlosti, apstrakcije i gesta (sa podgrupama – pejsaž, magijski realizam, koloristički i apstraktni ekspresionizam). Tu su reprezentativniji autori Sava Šumanović, Marko Čelebonović, Ferdinand Kulmer, Petar Omčikus, Edo Murtić, Mileta Prodanović, Slobodan Trajković, Marija Dragojlović, Dragan Karadžić).

Treća grupa predstavlja autore koji su se bavili portretom i ljudskom figurom: Kosa Bokšan, Vida Jocić, Ivan Radović, Boža Prodanović.

Najzad, u četvrtoj grupi su autori koje se bave angažovanom umetnošću i novim medijima. Tu su radovi Čedomira Vasića, Miodraga Krkobabića, Raše Todosijevića.

Dakle, Novu stalnu postavku Galerije Nadežda Petrović sačinjava, kako smo videli, autorski izbor dela iz ove dve zbirke, a koncipirana je, u krajnjem cilju, tako da se stekne što bolji uvid u likovna dešavanja na našim prostorima, da se dobije što celovitija predstava o razvoju jugoslovenske i srpske umetnosti prošlog i početka ovog veka.

A kao završnu napomenu istakli bi smo kako je ovo veoma dobar i ubedljiv primer kako se i izvan najznačajnijih kulturnih i umetničkih centara u Srbiji mogu, u manjim galerijskim i izložbenim prostorima priređivati i ambiciozniji pregledi naše novije umetnosti, te da se sredine, popu Čačka, nimalo ne trebaju osećati zakinutima za mogućnost neposrednog uvida u zbivanja u vrhunskoj srpskoj, pa i jugoslovenskoj likovnoj umetnosti.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 6. 1. 2006