Tri izložbe u Muzeju savremene umetnosti

U Muzeju savremene umetnosti istovremeno su otvorene tri izložbe: ’40 godina Muzeja savremene umetnosti (1965-2005)’, ’Poetika i simboli Miodraga B. Protića (iz legata Muzeja savremene umetnosti)’ i nova ’Stalna postavka dela jugoslovenske umetnosti iz zbirke Muzeja savremene umetnosti’. Osvrt Jovan Despotovića. 

Više ukazivajući na značajnu godišnjicu nego svečarski obeležavajući pune četiri decenije rada Muzeja savremene umetnosti u novom zdanju na Ušću Save, u njemu su istovremeno otvorene tri izložbe koje, iako različite po sadržaju i drugim karakteristikama, međusobno su smisaono veoma povezane.

Hronološki gledano, prva je dokumentarna izložba “40. godina Muzeja savremene umetnosti (1965-2005)”, načinjena prema koncepciji glavnog kustosa Dejana Sretenovića koja je priređena povodom obeležavanja četrdesetogodišnjice otvaranja zgrade na Ušću 20. oktobra 1965. Muzej je zapravo osnovan kao Galerija moderne umetnosti 1959. na osnovu odluke koju je Savet za kulturu doneo još 1956. godine. Time je beogradski muzej postao prvi te vrste u prethodnoj Jugoslaviji, ali ne i prvi uopšte, jer je Knez Pavle u Novom dvoru, uz pomoć Milana Kašanina, osnovao već 1935. godine prvi Muzej savremene umetnosti u ovom regionu koji je, nažalost, 1945. godine rasformiran, njegove kolekcije su prenete u funduse Narodnog muzeja, a u nekadašnji dvor-muzej uselila se nova revolucionarna vlast. (Zanimljivo je da ni sadašnja, vrhovna republička demokratska vlast nema osećaj da se nalazi u uzurpiranom prosotru – u nekadašnjem muzeju, pošto ne pokazuje nimalo razumevanja na brojne apele da za svoje potrebe pronađe adekvatniji radni i reprezentativni prostor, a da nekadašnji muzej, pod bilo kojim imenom, ponovo to bude.) A upravo se sada, u periodu potpune rekonstrukcije Narodnog muzeja, nastoji ovoj instituciji vratiti raniji izlagački prostor u Novom dvoru koji mu je dodeljen voljom Kralja Aleksandra I kada su se Karađorđevići preselili u tek sazidani dovor na Dedinju. Imajući u vidu tradiciju i značaj moderne i savremene likovne umetnosti, Miodrag B. Protić nakon Drugog svetskog rata započinje ponovo da strpljivo i uporno radio najpre na osnivanju, a potom i na velikom projektu izgradnje nove zgrade za Muzej savremene umetnosti. Ti napori su krunisani otvaranjem velelepne palate na Ušću tačno pre ćetiri decenije.

Ova dokumentarna izložba, kako je koncipirana, ima za cilj da na osnovu arhivske građe, hemeroteke i fotodokumentacije rekonstruiše najznačajnije povesne trenutke u bogatoj tradiciji ove institucije, orijentišući se pre svega na izlagačke, ali i na druge programske aktivnosti. Izložba takođe prezentuje okolnosti i sam čin osnivanja i otvaranja Muzeja, kao i njegove brojne muzeološke aktivnosti, pedagoški rad, aspekte arhitekture zgrade, društveno-političku funkciju ove institucije u tom vremenu i sl. Na izložbi je rad Muzeja predstavljen na više od 200 fotografija iz njegove fotodokumentacije, filmskim i televizijskim materijalima iz arhiva Radiotelevizije Srbije i Filmskog žurnala, novinskih napisa iz hemeroteke, zatim, tu je predstavljena i čitaonica sa katalozima muzejskih izložbi, itd. Na ovaj način predstavljena, izložba je zamišljena kao specifičan model institucionalne autorefleksije koja osvetljava ulogu Muzeja savremene umetnosti u zasnivanju kulture vizuelnog modernizma u nekadašnjoj Jugoslaviji, a u okviru nje i srpske umetnosti, koja se sastojala od neprekidnih promocija savremenih i aktuelnih umetničkih tendencija, internacionalizaciji umetničke scene u Beogradu i samog Beograda, te etabliranju institucije umetničkog muzeja kao značajnog centra kulturne emancipacije i razvoja današnjeg civilnog društva.

Kao svojevrsni omaž osnivaču i dugogodišnjem upravniku Muzeja savremene umetnosti Miodragu B. Protiću, istovremeno je otvorna i izložba ’Poetika i simboli Miodraga B. Protića (iz Legata u Muzeju savremene umetnosti)’, prema koncepciji i postavci Ješe Denegrija.

Miodrag B. Protić je rođen u Vrnjačkoj Banji 1922. godine. Ovaj slikar i teoretičar umetnosti jedna je od ključnih ličnosti na domaćoj kulturnoj i umetničkoj sceni druge polovine XX veka. Svojim delovanjem kao slikar, teoretičar, kritičar, istoričar umetnosti, osnivač i dugogodišnji upravnik Muzeja savremene umetnosti u Beogradu (od 1959. do 1980. godine), Modrag B. Protić je nezaobilazna figura u sagledavanju razvoja svih pomenutih segmenata kulturnog i umetničkog života zemlje. Za svoj dosadašnji rad nagrađjivan je brojnim međunarodnim i domaćim priznanjima, a od 1967. godine dopisni je član Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti u Zagrebu.

Ova izložba obuhvata slikarski opus Miodraga B. Protića u periodu od 1962. godine do danas. Neposredan povod za nastanak izložbe je poklon koji je 2005. godine Miodrag B. Protić ponudio Muzeju savremene umetnosti, a koji bi upotpunio pojedine celine u okviru već postojećeg njegovog Legata u Muzeju. Izborom su obuhvaćena reprezentativna dela Miodraga B. Protića, ne samo iz Legata Muzeja, već i iz celokupne muzejske Zbirke, a sama izložba ne samo što ukazuje na visoko razvijenu individualnost autora, već pruža uvid u svu složenost moderne likovne sintakse. Takođe izložba ukazuje na značaj Legata kao celine, sačinjene od kapitalnih dela iz pojedinih ciklusa (‘Horizonti’ 1971-1974, ‘Sazvežđa’ 1972-1980, ‘Miločerski ciklus’ 1974-1976, ‘Maljeviču u čast’ 1976-1982, i ‘Znakovi večeri’ 1979-1980) pružajući izuzetne mogućnosti sagledavanja kontinuiteta kao i celine  likovnog opusa umetnika. Ovi ciklusi ujedno daju i zanimljiv pregled razvoja geometrijskih tendencija u spskom i jugoslovenskom slikartsvu u periodu poznog modernizma u kome je upravo Miodrag B. Protić odigrao jednu od najznačajnijih i najuticajnijih uloga. I to ne samo kao slikar, već i kao teoretičar i kritičar umetničkih zbivanja na našoj likovnoj sceni.

Od 1996. godine u Muzeju savremene umetnosti uvedena je praksa autorskih koncepcija stalne postavke Jugoslovenske umetnosti XX veka jer je dotadašnji rad na postavkama podrazumevao kolektivnu aktivnost pod najneposrednijim uticajem upravnika. Sledeći takvu ideju, drugu stalnu postavku Muzeja 2002. godine uradio je Ješa Denegri i od tada se stalna postavka dela iz zbirki Muzeja menja u periodu između 3 i 5 godina i po pravilu je zasnovana je na autorskim koncepcijama rekonstrukcije istorijskih celina, pokreta, tendencija i individualnih pojava u jugoslovenskom umetničkom prostoru. Sadašnju ’Novu stalnu postavku dela jugoslovenske umetnosti iz zbirki MSU’ koja obuhvata oko 160 dela jugoslovenske umetnosti nastalih u periodu od 1900. do 1981. godine načinio je vodeći kustos muzeja Dejan Sretenović. U osnovi, ona je strukturisana kao sklop mini-izložbi, sinhroniski raspoređenih u skladu sa fleksibilnim i fiksinim mogućnostima celina njegovih izložbenih prostora.

Dizajniranje postavke putem autonomnih i zaokruženih izložbenih celina rukovodilo je ovog autora dvostrukim razlogom: on polazi od toga da je izložba medij primarne komunikacije umetničkog dela sa publikom i strategijski model formiranja znanja o umetnosti. Iz tog razloga, svaka mini-izložba istovremeno funkcioniše kao tekst koji konfiguriše i interpretira pojedina poglavlja istorije jugoslovenske umetnosti 20. veka, ali i kao kontekst za komparativno razumevanje specifičnog značenja i istorijske pozicije svakog pojedinačnog umetničkog dela. Pri tom, redukovan broj eksponata u svim izložbenim segmentima ima za cilj da stavi poseban naglasak na pojedinačne radove koje je istorija umetnosti u najvećem broju već verifikovala kao antologijska dela jugoslovenske moderne umetnosti. Ovako koncipirana, nova stalna postavka prikazana dela podjednako tretira kao reprezentativne semantičke objekte i kao autohtone estetske tvorevine, omogućavajući posetiocima lakoću kretanja kroz svet ideja, tema i stilsko-jezičkih orijentacija unutar jugoslovenskog i srpskog umetničkog prostora.

Osnovni izložbeni segmenti nove stalne postavke raspoređeni su na sledeći način: počeci modernog slikarstva (simbolizam, impresionizam, realizam), sezanizam i postkubizam, ekspresionizam (boje i forme), intimizam, pioniri apstraknog slikarstva, istorijske avangarde (konstruktivizam, nadrealizam), socijalno angažovana umetnost, ekspresivna figuracija posle 1945, fantastična umetnost i “tamni modernizam”, apstrakni pejsaž, enformel, neokonstruktivizam i protominimalizam, poznomodernistička apstrakna skulptura, beogradska nova figuracija, konceptualna umetnost, video-performans, inostrana grafika (apstrakne tendencije posle 1945. i pop-art).

Prema novoj koncepciji, Stalna postavka se  nalazi na II i III nivou izložbenog prostora, dok su prizemlje, IV i V nivo namenjeni tekućim izložbama. U terminima između tekućih izložbi, IV i V nivo koristiće se za predstavljanje “modularnih”, prevashodno tematskih i monografskih izložbi sa delima iz zbirki MSU koje nastaju kao rezultat istraživačkog rada kustosa sa zbirkama. Takođe, posebne module čine postavke dela iz perioda od 1980. do danas koje zbog ograničenosti izložbenog prostora nije bilo moguće uvrstiti u stalnu postavku. Modularne izložbe omogućiće veću frekventnost izlaganja dela iz zbirki, a takođe su namenjene i prikazivanju u gradovima po unutrašnjosti Srbije.

Prolazeći kroz ove tri celine, posetilac zaista ima jedinstvenu priliku da se istovremeno podseti, ili pak da sazna nešto novo o uspešnom načinu osnivanja, razvoja i rada jedne od najznačajnijih i najvećih institucija savremene kulture i umetnosti na području bivše Jugoslavije, ali i u regionu. U dugim fotofrizovima, poput jedinstvene filmske storije, moguće je pratiti sve faze – od akta i dokunenata o osnivanju, preko konkursnih rešenja do finalnog oblika nove zgrade Muzeja, od foprmiranja prvih kolekcija do fundusa koji damas sadrže oko 30.000 predmeta. Veoma je vidljivo da je sem prikupljanja dela za kolekcije, Muzej od samog početka veoma mnogo pažnje poklanjao i stvaranju pisane i štampane dokumentacije koja je danas jedan od najvrednijih izvora za proučavanje umetnosti XX veka na ovim prostorima. Takođe je, s pravom, veoma istaknuta uloga koju je Muzej odigrao u povezivanju našeg likovnog stvaralaštva sa svetskim, kao i na činjenicu da upravo ova ustanova iz sveta dovela neke od najznačajnijih izložbi koje su markirale prekretničke trenutke u njenom burnom i brzom razvoju tokom poslednih pedeset godina prošlog veka. Muzej je uspešno, prema sopstvenim mogućnostima, pratio ta zbivanj i na najbolji način edukovao domaću javnost.  Može se reći i to da je ovakva vrsta izložbi, pogotovo postavljena na ovaj način, istinski doprinos zadovoljavanju dubokih i iskrenih emocionalnih i duhovnih potreba onih koji se sa sve većom ironijom nazivaju jugonostalgičarima. Jer, Muzej savremene umetnosti u Beogradu jeste, kako je ubedljivo pokazano, bio i ostao mesto stvarnog okupljanja i zajedničkog delovanja svih najvećih i najvažnijih protagonista savremene kulture u oblasti likovnog stvaralaštva svog vremena. Stoga neće biti slučajno ako upravo ova, nepretenciozna dokumentarna izložba privuče najveću pažnju posetilaca.

Sa trideset radova (od ukupno 67 koliko ih poseduje zbirka slikarstva Muzeja savremene umetnosti) – iz nekoliko ciklusa koji su nastajali tokom četrdesetak godina, Legat Miodraga B. Protića pokazao je da je ovaj autor, ne samo kao životno delo osnovao i razvio Muzej savremene umetnosti u Beogradu do centralne ustanove ove vrste, da se istovremeno bavio teorijom, kritikom i popularizacijom savremenog likovnog stvaralaštva, napokon, ali ne i najmanje značajno, da je stvorio i jedininstveni likovni svet sa najdubljim autorskim pečatom. Po svemu ovome, na domaćoj kulturnoj sceni druge polovine XX veka, rezultati delovanja Miodraga B. Protića nezaobilazni su u sagledavanju različitih sfera kulturnog i umetničkog života. Sveukupnost i uzajamna uslovljenost raznorodnih Protićevih aktivnosti koje smo naveli, najtačnije bi se definisali terminom koji je predložio Ješa Denegri: ‘subjekt sveta umetnosti’, terminom koji istovremeno upućuje i na aktivnosti same stvaralačke ličnosti, kao i na područje i opseg delovanja jednog autora formata i značaja poput Miodraga B. Protića.

Istorijski period u kome se pomenute aktivnosti odvijaju krće se od polovine prošlog veka, dakle govoreći o likovnom planu, od perioda uspostavljanja kontinuiteta i obnove kasnog modernizma – socijalističkog estetizma (kako ga je okarakterisao Sveta Lukić) kratkotrajno prekinutog pojavom socijalističkog realizma, pa do perioda postmodernističkog pluralizma. U specifičnim socijalnim, političkim, kulturnim i umetničkim okolnostima, karakterističnim za razvoj jugoslovenskog posleratnog društva, kao i u decenijskoj krizi nakon raspada jugoslovenske zajednice, Protićeva slikarska delatnost razvijala se kao visoko konzistentna, kontinuirana aktivnost, zasnovana na jednom kompozicionom principu usaglašavanja svih elemenata likovnog dela. Denegri napominje i to da je Protićevo ‘slikartsvo, kritičarsko, torijsko, istorijsko-umetničko i organizaciono delovanje, u znaku ideala poznomodernističkog projekta.’

Komentar Nove stalne postavke zbog njene složenosti i značaja u doprinosu razvijanja nove muzeološke prakse zaslužuje jedan obimniji osvrt koji će biti predmet posebnog teksta.

I da na samom kraju podvučemo pomenutu zajedničku nit koja objedinjuje ove tri izložbe, ma koliko da su one posebni i nezavisni entiteti urađeni prema potpuno drugačijim metodološkim i svhovitim kriterijumima. I dokumentarna izložba o četrdeset godina rada Muzeja savremene umetnosti, i izložba slika iz legata njegovog osnovača i dugogodišnjeg upravnika, i Nova stalna postavka zapravo su proistekli iz zajedničke potrebe da se upravo istovremeno pokazu sve tri celine kao jedinstveni koncept – koncept začet i okupljen oko jedne ličnosti koji se do danas, kroz mnoge faze i periode, razvio do složenog i razgranatog sistema ove ustanove koja je u regionalnom području dostigla značaj ravnopravnog fenomena na međunarodnoj kulturnoj mapi. U tome su učestvovali praktično svi: od utemeljivača i realizatora te ideje kome je odat poseban omaž samostalnom izložbom do onih intelektualnih i muzejskih kreatora i nastavljača koji danas nose njegovu programsku aktivnost prepoznajući je kao kustoski autorski rukopis ispisivanja novih strarnica u procesu istorizacije naše likovne umetnosti.

A ta nova, delom i drugačija istorizacija, stojeći na čvrsto postavljenim temeljima, zapravo je  ona nit koja neupadljivo povezuje ove tri, na izgled, odvojene i različite izložbene celine.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, 23. 12. 2005