Balint Sombati

U kratkom roku, tokom 2005. godine, Muzej savremene likovne umetnosti u Novom Sadu priredio je čak tri izložbe koje su problemski i retrospketivno osvetlile važne umetničke pojave u novosadskom, vojvođanskom, srpskom i jugoslovenskom krugu vizuelnih umetnosti tokom sedamdesetih godina koje su, s pravom, objašnjene kao bitni događaji u kulturi toga perioda.

Najpre je načinjena retrospektivna izložba sa studijskim katalogom Slavka Matkovića (rođen u Subotici 1947. godine u kom mestu je i umro 1994.), koji se bavio vizuelnom, konkretnom i tipografskom poezijom, intervencijama u prostoru i tekstu, konceptualnom umetnošću, projektima, akcijama, performansom, novim stripom, slikarstvom, autorskim filmom mail-artom itd. Jedan je i osnivača najstarije i najuticajnije konceptuelne grupe ’Boš plus Boš’ koja je izvršila veliku uticaj na umetnička kretanja tog perioda.

Potom je usledio pregled pod nazivom ’Trajni čas umetnosti – Novosadska neoavangarda 60-tih i 70-tih godina XX veka’ gde je dat presek umetničkih zbivanja istog vremena kroz radove desetak autora i nekoliko grupa koje su već istorizovane u nekolikim pregledima umetnosti tog vremena, a ovo je bila prilika da se još jednom podsetimo na smisao i značaj umetničkih zbivanja poznatih kao konceptualna umetnost u Novom Sadu.

Najzad, upravo je otvorena retrospektivna izložba Balinta Sombatija, jednog od najprominentnijih autora tog perioda čiji je rad prikazan u dovoljnom obimu originalnih radova i dokumentacije različite vrste, od pisanih, foto i video-radova.

Balint Sombati je rođen u Pačiru u Vojvodini 1950. godine. Sa Slavkom Matkovićem je 27. avgusta 1969. godine osnovao umetničku grupu ’Boš plus Boš’. Diplomirao na Akademiji Aleksandr Čusov u Akademgorodu u Rusiji 1984. godine. Područje u kome je delovao okarakterisalo ga je kao multimedijalnog umetnika, pisca o umetnosti i dizajnera, a oblici umetnčkog rada bili su mu: vizuelna poezija, postkonceptualni tipovi radova, instalacije, mail-art i kritika. Istovremeno, Balint Sombati je još uvek jedan od najistaknutijih performera u istočnoevropskoj umetnosti. Zivi i stvara na relaciji Budimpesta – Sremska Kamenica.

Novi Sad, i uopšte vojvođanska scena s početka sadamdesetih, konkretno zbivanja oko Tribine mladih, glasila ’Indeks’, ’Polja’, ’Uj Simposion’ i filmske kuće ’Neoplanta’ bili su zapravo prve manifestacije nove umetničke prakse i konceptualne umetosti u Srbiji. Svi su oni bili pod uticajem međunarodnog omladinskog pokreta koji je kulminirao 1968. godine. Ti omladinski pokreti i radikalna umetnička i društvena praksa u Jugoslaviji predstavljala je izazov za dominantni, umereno-modernistički diskusr u kulturi toga vremena. Najradikalniji zahtevi za demokratizaciju kulture dolazili su iz umetničkih i kulturnih krugova u Novom Sadu, zapravo iz institucija i glasila koja su pomenuta. Aktivnosti u ovim krugovima mogu se odrediti kao eksperimentalne, novolevičarske, internacionalne i povezane sa našim i svetskim kulturnim centrima, kao na primer sa sličnim institucijama u Ljubljani, Zagrebu, Beogradu, Budimpešti, Berlinu, Parizu i dr. koje su pokazivale iste simptome umetničke radikalizacije u teorijskom i praktičnom nivou delovanja.

Balint Sombati je jedna od onih ličnosti u našoj novijoj umetničkoj istoriji, poput drugih iz pokreta koji smo spomenuli, kod koga se ne može govoriti kao o umetniku koji je puki proizvođač estetskih objekata ili stanja – on je umetnik kod koga govorimo o međusobnom prožimanju umetnosti i života do te mere da ponekad nije u potpunosti moguće razgraničiti i razlučiti gde prestaje život, a počinje umetnost, ili obratno.

Rana faza sazrevanja i umetničkog delovanja Balinta Sombatija obeležena je prijateljstvom i saradnjom sa Slavkom Matkovićem, duhom zajedništva u grupi ’Boš plus Boš’ (u čijem je osnivanju, kao ’Likovne sekcije’ Tribine mladih učestvovao još i Laslo Salma), kultom kolektivizma prisutnim u delovanju pripadnika generacije čiji su umetnički i životni ideali snažno obeleženi duhovnom klimom kontrakulture kraja 60-tih i 70-tih godina XX veka. Klimom u kojoj je prirodno i realno bilo očekivanje da će upravo umetnost biti ona aktivnost koja će presudno uticati na formiranje i izgradnju novog, lepšeg i pravednijeg društva. U tom duhu, i u skladu sa navedenim očekivanjima, valja posmatrati Matkovićevu i Sombatijevu odluku da 29. avgusta 1969.godine u subotičkoj poslastičarnici Triglav osnuju umetničku grupu ’Boš plus Boš’ – prvu te vrste u Srbiji delujući unutar pokreta i tendencija novih umetničkih praksi.

Težeći ka prevazilaženju provincijske učmalosti i specifične srednjo-evropske melanholije, kao istinske kosmpolite, članovi grupe ’Boš plus Boš’ rano su uvideli da je za aktivno participiranje na globalnoj umetničkoj sceni neophodno mnogo putovati – otuda je grupa znatno pre stekla međunarodno priznanje i verifikaciju svog rada, nego što je slučaj sa novosadskom i vojvođanskom sredinom gde se tako nešto nije dogodilo ni do danas. Članovi ’Boš plus Boša’ održavali su živu korespondenciju sa najznačajnijim svetskim umetnicima i kritičarima tog perioda poput Jozefa Bojsa, On Kavare, Kavelinija, Šozoa Šimamotoa, italijanskog umetnika i teoretičara umetnosti Sarenka, Žilijena Blejna, Klausa Groha, Hansa Vernera Kalkmana, itd. Takođe i sa svojim savremenicima, neoavangardnim umetnicima, kustosima i teoretičarima umetnosti s prostora bivše Jugoslavije, poput Tomislava Gotovca, članova grupe OHO odnosno komune u Šempasu, Brace Dimitrijevića, Gorana Trbuljaka, Francija Zagoričnika, Vladimira Kopicla, Slavka Bogdanovića, Slobodana Tišme, Mirka Radojičića, Raše Todosijevića, Neše Paripovića, Ere Milivojevića, Želimira Koščevića, Zvonka Makovića, Dejana i Bogdanke Poznanović, Bojane Pejić, Biljane Tomić, Dunje Blažević, Slavka Timotijevićea, Jerka Denegrija i mnorim drugima.

U ranoj fazi delovanja, članovi ’Boš plus Boša’ održavaju i intenzivne kontakte sa pripadnicima Nove mađarske avangarde. Svest o bogatom nasleđu mađarske međuratne avangarde delovaće i na teritoriji Vojvodine – u tom kontekstu, posebno autorski pogledi i umetnički rad Lajoša Kašaka, subotičkim umetnicima dali su početne, umnogome presudne radne impulse. Počev od ranih 70-ih pa sve do danas, Sombati s mađarskim neoavangardnim umetnicima zajedno izlaže i izvodi umetničke akcije gradeći na taj način jednu od najznačajnijih spona i tačaka susretanja srpske sa mađarskom, ali i centralnoevropskim kulturama uopšte.

Rano uvidevši gde bi ga odvelo da je ostao u Subotici, Balint se već 1971. doseljava u Novi Sad i od tada pa sve do danas, kada živi na relaciji Budimpešta – Sremska Kamenica, poznatu jednačinu umetnost=život=umetnost permanentno potvrđuje ne samo na stvaralačkoj, već i na egzistencijalnoj ravni. Stalne promene (estetskih) paradigmi u njegovoj umetnosti praćene su istovremeno i stalnim promenama staništa, brojnim putovanjima, doslovnim ’nomadizmom’ – kao kad je reč o čestom menjanju umetničkih sredstava i poetika, tako i po pitanju samog mesta boravka. Dok se Slavko Matković kretao u okvirima i koordinatama centralne Evrope (Budimpešta, Segedin, Bratislava, Nove Zamki, Beč, Zagreb, Ljubljana itd.) koju je doživljavao kao svoju istinsku duhovnu domovinu – Balint Sombati rano počinje da putuje po čitavom svetu, započinjući intenzivno prisustvo na internacionalnoj umetničkoj sceni. On tada sarađuje sa prestižnim časopisima (Atrforum, Lota Poetika, Miks Magazin, Doks, Vest-ist i dr.) biva zastupljen u brojnim antologijama, izlaže na velikim međunarodnim izložbama u društvu autora kao što su Jozef Bojs, Janis Kunelis, Marina Abramović, Braco Dimitrijević, Joko Ono, itd.

Legitimišući se kao višestrana i vanredno aktivna stvaralačka ličnost, među članovima grupe ’Boš plus Boš’ Balintu Sombatiju je više od drugih bilo blisko shvatanje umetnika kao društveno-ideološki angažovane ličnosti, demistifikatora kolektivnih zabluda, beskompromisnog borca koji često biva primoran da menja taktike i strategije, ali nikada ne i da odustaje od zalaganja za autonomiju umetnosti i za slobodu u umetničkom sistemu koji u Srbiji, uprkos svemu, ni do danas nije u potpunosti izgrađen zbog mnogih razloga. Upravo ovi povodi i ideali u koje još uvek veruje nesmanjenim intenzitetom, jednako kao na početku svoje umetničke karijere, 2000. godine, nakon niza ratova krunisanih apsurdnim bombardovanjem NATO pakta i još apsurdnijih reakcija na njega, Sombatija konačno dovode do odluke o napuštanju zemlje i preseljenja u Budimpeštu – i dalje održavajući paralaleno aktivno umetničko prisustvo u obe ove umetničke i geografske sredine.

Sombati je odabrao i delio sudbinu umetnika-nomada tog vremena karakterističnu za nove umetničke prakse i konceptualnu umetnost. On je iskušao gotovo sve postupke koji su u tim praksama mogli da se primene. U skladu s postavkom o približavanju umetnosti i života koju su delili svi pripadanici subotičke grupe, Sombati će poći od stanovišta da svaka životna situacija, načelno govoreći, može da bude prepoznata kao potencijalno umetnička, ukoliko je naravno kao takva od strane umetnika odabrana, dokumentovana i obrađena posredstvom teorijskih znanja koja u umetnički rad uvode mentalne karakteristike, sistematski poredak podataka, računajući na preliminarnu ideju i koncept kao produktivni princip nastanka umetnosti. Njegov prvi rad sa takvim osobinama ’Tragovi’ iz 1970., obavljen je kao trenutni događaj-akcija na subotičkim ulicama da bi fotografski snimci tih zbivanja naknadno bili sistematizovani i kodirani a potom na taj način s plana dokumentacije realno viđenog bili preneti na plan formalizacije apstraktnog mišljenja.

Postupak upotrebe fotografije koja prerasta ulogu posrednika u cilju registracije nekog stanja ili zbivanja i postaje svojevrsno vizuelno meta-pismo, Sombati će do vrlo razvijenog sistema dovesti u svojim, možda ključnim serijama kao što su ’Bauhaus’, ’Lenjin u Budimpešti’ i posebno onoj pod nazivom ’Semiologija urbane sredine’, realizovanim tokom 1972-73. godine. polazeči od teza Rolana Barta o artificijelnoj znakovnosti, a ne o prirodnoj dokumentarnoj funkciji fotografije, Sombati želi da snimak nekog stanja, prizora ili događaja iz stvarnosti izdvoji i poveže u mrežu naknadno uspostavljenih kodova, a time ujedno i pokaže (i dokaže) da su savremeni tehnički mediji, naročito fotografija, pogodni ne samo za prenos postojećih, nego i za formiranje novonastalih sadržaja i poruka.

U 70-tim Sombati se, prevashodno, bavio istraživanjima i (pre)ispitivanjima samog jezika umetnosti kao i onim rubnim područjima kulture i društva, svojevrsnim međuprostorima umetnosti – pogodnim za ’mapiranje’ vlastitih višestrukih umetničkih i ličnih identiteta. Nastojeći da svoje artističke ciljeve i svetonazore smesti na pola puta između Kašaka i Bojsa, višedecenijskim angažmanom u području umetnosti i njene teorije, Balint Sombati je umetnik koji se kreće u međuprostoru između politike i poetike, estetike i etike, na ubedljiv način ilustrujući i u praksi sprovodeći njemu omiljenu definiciju Mukaržovskog o tome kako “umetnost ne predstavlja zatvorenu sferu”, te da “ne postoje čvrste granice koje odvajaju umetnost od onoga što je izvan nje”.

Nadalje, on sredinom 80-ih, neprekidno ispitujući međusobnu uslovljenost estetike slobode i politike slobode, počinje bavljenje performansom koje nastavlja sve do danas kada postaje jedan od najistaknutijih performera u istočnoevropskoj umetnosti. Problematizujući i stalno preispitujući jezik i izražajna sredstva umetnosti, umetnik se bavi problematizovanjem mesta, statusa i uloge umetnika i umetnosti uopšte.

Počev od 90-ih pa do danas, Balint Sombati svoj rad najvećim delom bazira na aktivnom kritičkom odnosu prema stvarnosti, izraženom kroz nemirenje sa različitim vidovima i oblicima totalitarne zbilje. On deluje shvatajući da u kriznim vremenima, naročito onda kada zavlada kriza morala i potpuna entropija temeljnih društvenih (etičkih) vrednosti i normi, umetnik nema pravo na bavljenje (isključivo) estetskom ili jezičko-formalnom samodovoljnošću vlastite umetnosti, već svoju aktivnost treba da usmeri ka demistifikaciji kolektivnih zabluda – ma koliko ga to koštalo i uprkos realnim opasnostima kojima se pri takvom činjenju izlaže.

Krećući se u bodrijarovskom području ’hiperstvarnosti’, Balint Sombati, u eri medijske umetnosti, nastoji da deluje kao umetnik koji sâm postaje (vlastiti) medij. Na tom putu, ovaj autor je, kako smo mogli da vidimo na njegovoj retrospektivnoj izložbi, utro jedan od najpostojanijih i najdubljih tragova koji će definitivno ocrtati domete radikalnih umetničkih praksi tokom druge polovine prošlog veka.

 Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 16. 12. 2005