Jovan Bijelić ‘Na Petrovačkoj cesti’

U Muzeju savremene umjetnosti Republike Srpske u Banja Luci otvorena je izložba Jovana Bijelića iz zbirke Spomen-muzeja ovog slikara u Bosanskom Petrovcu pred njeno vraćanje u matičnu instituciju, istom onom zloglasnom ‘petrovačkom cestom’ kojom su 1995. godine, simbolično, sa sopstvenim narodom u progonu, evakuisane, a danas, deset godina kasnije spremne da se istim putem, ali u suprotnom smeru, ponovo smeste u rodni grad ovog velikana srpskog, bosanskog i jugoslovenskog slikarstva dvadesetog veka.

Ova mala izložba sedmanaest radova, uglavnom ulja na platnu, sa nekoliko akvarela i jednim crtežom nastalih u periodu od 1928. do 1960. godine, akademika Jovana Bijelića koja je priređena u Muzeju savremene umjetnosti Republike Srpske u Banja Luci skoro da ne bi zavredila posebnu pažnju da nije implicirala nekoliko važnih stvari koje ne govore samo o estetičkim vrednostima opusao ovog velikana srpske i jugoslovenske moderne umetnosti, već i o jednoj sudbini koja prati dela velikih majstora, posebno u dramatičnim vremenima ratova, razaranja i uništavanja.

O prvom, mestu Jovana Bijelića u nađoj likovnoj umetnosti nepisano je niz eseja, kritika i studija od kojih su najznačajnije i najobuhvatnije one nastale iz pera Miodraga B. Protića koju je on napisao za Bijelićevu retrospektivnu izložbu u Muzeju savremene umetnosti u Beogradu 1968. godine, i Smaila Tihića nastale 1972. u izdanju Vaselina Masleše u  Sarajevu. U njima je Bijeićev opus hronološki obrađen, periodizovan, kritički, likovno-poetički strukturisan, napokon, poetički i literarno opisan.

Jovan Bijelić je jedan od najznačajnijih umetnika avangarde srpskog modernizma. U srpskoj istoriji umetnosti zauzima čelno mesto unutar pravca koji je definisan kao koloristički ekspresionizam četvrte decenije. Bijelić je u svom stvaralaštvu prošao kroz više razvojnih faza i sve ih odlikuje snaga, temperement, siguran zanat, neposrednost pri izvođenju i izvesna ljubav prema klasici. U poslednjoj fazi, prinuđen i gubitkom vida, Bijelić je zašao i u vode apstrakcije posleratnog perioda koja je isovremeno označila i zenitnu tačku njegvog stvaralaštva i ako je ona u hronološkom smislu došla na kraju njegovog životnog i kreativnog iklusa.

Jovan Bijelić je rođen 1884. godine pokraj Bosanskog Petrovca. Prve pouke o slikarstvu dobio je u sarajevskoj gimnaziji, a zatim i u jednoj privatnoj slikarskoj školi. Umetničko školovanje nastavlja od 1909. do 1913. godine na krakovskoj akademiji, potom u Parizu 1914. na čuvenoj školi Grand Šomijer, i na kraju kod Vlaha Bukovca u Pragu 1915. Po završetku školovanja odmah priređuje samostalne izložbe u Sarajevu (1917) i Zagrebu (1918). Od 1919. živi i radi u Beogradu, najviše kao scenograf u Narodnom pozorištu, ali i kao profesor sopstvene privatne škole kroz koju su prošli mnogi poznati slikaru, poput Peđe Milosavljevića, Nikole Graovca, Danice Antić, Jurice Ribara, Pavla Vasića, Alekse Čelebonovića i drugih. Jedan je od pokretača i članova naše najvažnije modernističke grupe ‘Oblik’.

Široki tematski raspon izloženih dela , od portreta, pejsaža, martvih priroda, aktova i enterijera, pokazao je svu raskošnost Bijelićevog slikarskog talenta koji se u početku više zanimao za formu, često eksperimentišući sa neokubističkim oblicima, a kasnije se potpuno prepustio boji čime je pefinjenom slikarskom paletom rešavao sve plastičke probleme u radu. Ta osobina kolorističke atraktivnost i provlačnosti Bijeliću je, pored ostalog ,obezbedilo i vrlo uticajno mesto među kolekcionarima umetnosti.

A naša skorašnja istorija pokazala je da su na udaru različitih vrta ljubitelja umetnosti, posebno one koja je i tržišno verifikovana, upravo ovakvi autori. Svesni te činjenice, odmah po izbijanju ratnih sukoba na Bosni i Hercegovini, zaposleni u Zbirci spomen-muzeja Jovana Bijelića u Bosanskom Petrovcu, uredno, po svim muzeološkim uzusima dislocirali su svoju vrednu kolekciju 1995. godine u tadašnju Galeriju likovnih umjetnosti Republike Srpske u Banja Luci. U tom poslu im je pomoglo Ratno predsjedništvo Opštine Petrovac, organizujući kamionski prevoz zbirke. Po prestanku rata, u javnosti je bilo mnogo pitanja i zabrinutosti za sudbinu ove kolekcije – od toga da je ona uništena, do spekulacija da su se pojedini radovi našli na tržištu umetnina u Beogradu, Zagrebu, Sarajevu i tako dalje. Sve sumnje su razvejane sadašnjom izložbom, koja je, ne samo u stručnoj javnosti, pokrenula još jedno važno pitanje: a to je očuvanje i zaštita umetničkih dela u ratnim uslovima.

Mnoga uobičajena pravila ratovanja u poslednjem jugoslovenskom primeru nisu bila poštovana. Naravno da su najteže bila kržena ona protiv civilnog stanovništva i ratnih zarobljenika. Ali ni standardi koji su se ticali očuvanja kulturnih dobara nisu imala bolji tretman. Iako su i u toj oblasti propisi jasno definisini, naročito oni koji su doneti posle Drugog svetskog rata (Haška konvencija, Preporuke iz Granade i druga) upravo zbog ogromnih šteta nanetih kulturnoj baštini na mnogim ratištima, bilo je evidentno da se one nimalo ne poštuju ni u ratu devedesetih godina. Kada se jednog dana budu istraživali uzroci, naravno da će se ispitati i znanje komandnog vojnog kadra o ovim pitanjima, kao i civilnih službi koje su odgovorne za stanje u ovoj oblasti. Moramo istaći da ni aktuelna zakonska regulativa nije ni izdaleka dovoljno dobro regulisala ovu oblast. I upravo je ovaj slučaj – način očuvanja zbirke Jovana Bijelića, kao jedan od retkih primera pokazao kako se efikasno i propisno moraju tretirati kulturna dobra i umetničke vrednosti. Na ovom primeru se mogu načini nedostajući pravni i tehnički uslovi za stvaranje potpunog sistema zaštite i očuvanja kulturne baštine. Bez namere da išta slutimo, insistiranje na ovom problemu čini nam se urgentnom potrebom, ali i stalnim zahtevom evropske zajednice (posebno zbog problema na Kosovu i Metohiji) kao jednog od uslova za potpunu harmonizaciju propisa u svim oblastima života koji se moraju učiniti do tog tako priželjkivanog trenutka – ulaska u Evropsku uniju, o čemu naši političari nažalost nisu dovoljno svesni. Za njih, prečih poslova ima kudikamo više.

Ova izložba je ujedno i dostojan oproštaj Banja Luke od zbirke slika Jovan Bijelića koja se seli u obnovljeno zdanje ljegovog Spomen-muzeja u Bosanskom Petrovcu, dakle načinjena je svojevrsna restitucija između Republike Srpske i Bosandkohercegovačke federacije jer se ta dva mesta nalaze u različitim entitetima te države.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 29. 7. 2005, Kultura, nauka, umetnost, Politika, Beograd, 3. 9. 2005