Bata Mihailović

Jedan od najvećih i najznačajnijih slikara druge polovine prošlog veka u srpskom slikartsvu Miodrag Bata Mihailović je, posle nekoliko bezuspešnih pokušaja najzad, kao akademik, priredio drugu retrospektivnu izložbu koja mu po ugledu i pripadnosti sleduje u Srpskoj akademiji nauka i umetnosti, Paradoksalno, iako on nedvosmisleno ima takav status, ceo događaj sa ovom izložbom, na čijem je otvaranju bio i premijer Srbije Vojislav Koštinica, protiče nekako na neuobičajen način, od nekoliko odlaganja, preko nedovoljno osmišljene, a stoga i neartikulisane postavke i izbora radova, do neubičajenog kašnjenja kataloga (što se ranije u ovoj ustanovi nije događalo) te samog njegovog izgleda osrednje publikacije koja kao da je pre namenjena nekoj slabo stojećoj i neuglednoj provincijskoj galeriji, pa do pisaca uvodnih tekstova koju su se više držali izražavanja dužnog poštovanja ovom umetniku nego što su pokušali da o njegovo slikarstvu prozbore nešto novo, ili daju iole kritičko ili teorijski argumentovano mišljenje. Ovaj gorak utisak usputnog otaljavanja samo jedne od Akademijinih obaveza što smo potkrepili tek sa nekoliko najuočljivijih podataka, ipak nije mogao da naškodi jednom slikarskom opusu koji je poodavno u samom vrhu srpske savremene umetnosti na kome Bata Mihailović suvereno stoji opusom koji nadaleko prevazilazi ogromnu većinu njegovih bezvoljnih i neinventivnih tumača kako se i ovom prilikom pokazalo.

I to se zaista dogodilo. Pokazalo se da je ovo primer jednog slikara bez pravih kritičara (bilo da su oni esejisti, literate, opisivači, biografi, istoričari, više ili manje nadahnuti poštovaoci). Ali, zašto je to tako?

Bata Mihailović je rođen 1923. godine u Pančevu. Započeo je studije, i napustio čak dva fakulteta – Pravni 1946. godine, a Akademiju likovnih umetnosti 1947. kada sa grupom slikara iz iste klase, profesora Ivana Tabakovića, odlazi u Zadar gde formiraju prvu posleratnu umentičku grupu. Tu, ’Zadarsku grupu’ činili su, među ostalima Mića Popović, Petar Omčikus, Mileta Andrejević, Ljubinaka Jovanović, Kosara Bokšan i Vera Božičković čiji je motiv bila pobuna protiv konzervativne nastave na njihovoj umetničkoj školi, a još više, protiv dogmatske estetike socijalističkog realizma. Sem Bate Mihailovića, posle nekoliko meseci ostali članovi grupe vratili su se u Beograd, a on je nastavio da luta Jadranskom obalom: Bar, Korčula, Rijeka, manastir Krka. Bio je i jedan od osnivača grupe ’Jedanaestorica’ sa kojim izlaže od 1951. godine. Sledeće godine, zbog prodaje jedne slike, sa Ljubinkom Jovanović odlazi u Pariz u se kome od tada praktično nastanjuje. Ipak, često boravi u Beogradu (u kome redovno izlaže), te putuje po Srbiji i Crnoj Gori posećujući uglavnom manastire. Izlagao je u svim većim gradovima nekadašnje Jugoslavije, takođe i u brojnim evropskim i svetskim umetničkim centrima. Njegovi slikarski počeci pokazali su interesovanje za apstraktni izraz, ali se on tokom vremena menjao prema tradiucionalnom fresko-slikarstvu Vizantije u našim manastirima, dakako u njegovoj ličnoj interpretaciji. Nekoliko puta je putovao u Sjedinjene američke države, ali je boravio i u drugim evropskim i afričkim državama. Od 1985. godine član je Srpske akademije nauka i umetnosti.

Kritika je već istakla da ’gotovo nema važnijeg srpskog i (jugoslovenskog umetnika) iz perioda između dva rata da mu Pariz nije mesto studija, kraćeg ili dužeg boravka, čestog izlaganja’. To se naravno odnosi i na generaciju umetnika koja je početkom pedesetih godina u Parizu pokušala da pronađe onu potrebnu slobodu koja im je nedostajala u dogmatski diktiranoj estetici države iz koje su emigrirali. Ova primedba se odnosi i na Batu Mihailovića. Ali je i tačna opaska da je malo njih u Parizu toga vremena, mislimo naravno na njegovu avangardnu umetnosti, pronalazila podsticaje iz aktuelnih strujanja koja su, uprkos izazovima koji su dolazili sa druge strane okeana – iz Njujorka, i nadalje označavala najviše tačke savremenosti tog trenutka. Kao da  je večina njih iz zemlje ponela preteško breme tradicije da bi uopšte razumela i videla živa zbivanja na umetničkoj sceni koja su se turbulentno smenjivala praktično svake sezone. Ne samo da su te brze promene za njih bile preveliki izazov, već su i poetike mnogobrojnih radikalnih jezika avangarde za većinu ostale nerazumljive, strane njihovom kulturnom nasleđu, čak odbojne u poređenju sa umetnošću koju su imali prilike da vide u sredinama vlastitog porekla. Bata Mihailović se našao nekako na sredokraći tih oprečnih pojava. Ukratko, s jedne strane je ostao veran tradiciji umetnosti podnevlja i civilizacijskog kruga iz koga je potekao, ali je delom bio zahvaćen i modernim internacionalnim strujama što mu je omogućilo i da, možda više od drugih, bude prihvaćen u novoj sredini.

U polju likovne estetike, kao odgovor američkom apstraktnom ekspresionizmu u posleratnom Parizu buja enformel, tašizam, ’druga umetnost’ prema odrednici Mišela Tapija, formira se postupno ono što će biti nazvano ’Nova pariska škola’, zatim u to vreme izbija i poznati sukob između protagonista i kritičara lirske i geometrijske apstrakcije koje su bile favorizovane u Galeriji Denis Rene i časopisu Simez (a i jedni i drugi su pratili i rad naših mladih umetnika tek dospelih u Pariz). U borbi za obezbeđenje uslova za pripadnost, ne samo u modernom umetničkom svetu, već i za opstanak u tom gradu, Mihailović je imao snage za oboje: i da u slikarstvu zadrži autentičan stav koji je na čudan način kombinovao figurativno i apstraktno, ali i u egzistencijalnom smislu jer je nizom samostalnih izložbi, recimo samo u Galeriji Riv Goš 1957, 1958. i 1959. godine, uspevao da se održi i na umetničkom tržištu. Iako je taj period sam Mihailović okarakterisao kao ’period krize’, danas gledajući, upravo mu je takav kreativni izazov omogućio da se definitno učvrsti u uverenju da do vlastitog slikarskog stava može doći samo u uspešnoj kombinaciji starog i novog, vizantijskoj tradiciji figurativnog i modernizmu apstrakcije dakle, u dostizanju ekspresivnog jezika plastičkih formi koje su čitljive na obema stranama tadašnje evrospke civilizacije. Njegovo slikarstvo tog vremena nikada nije bilo do kraja apstraktno, ali nikada nije postalo ni novofigurativno u pravom smislu te odrednice u šta su ga pokušavali svrstati čak i kritičari poput Žorža Budeja. Zapravo je možda najtačnije istaći kako je tokom slikarskog čina Mihajlović ’gubio’ početni, predmetni motiv (figura ili pejsaž), utapajući ga u novoekspresionizam elgrekovskog manira koji bi se stilski mogao specifikovati kao narativna figuracija eklektičnog tipa.

Epizode sa Mihailovićevim boravkom u Njujorku u dva navrata u prvoj polovini sedme decenije, na paradoksalan način ga učvršćuju u područje narativne figuracije sa sve primetnijim elementima (forma, kolorit, kompozicija) srpskog srednjovekovnog slikarstva. I tako se krug, na tolikoj udaljenosti, u slikarstvu Bate Mihailovića zatvorio: pošao je iz radikalnog otklona od estetike socijalističkog realizma obraćajući se plastičkim fenomenima vizantijske slike, da bi preko nekoliko faza ’traženja’ na liniji figurativno – apstraktno napokon dospeo do onoga što će ostati njegovim trajnim i konačnim stavom – ekspresivnoj semifiguraciji baziranoj na srednjovekovnoj tradiciji one vrste umetnosti svojstvene podneblju iz koga je proistekao.

Sadašnja retrospektivna izložba Milorada Bate Mihailovića u Galeriji Srpske akademije nauka i umetnosti obuhvatila je izbor radova koji hronološki stoje između 1947. i 2005. godine. Uvodni tekst je napisao Sreto Bošnjak a potom su usledili već ranije objavljeni literarno-kritički eseji Dejana Medakovića i Matije Bećkovića, kao i deo intervjua koji je ovaj umetnik dao Živadinu Mitroviću 2000. godine. Svestan poteškoća da se slikarstvo Bate Mihailovića precizno stilski definiše Bošnjak i ovom prilikom, dakle posle šest decenija rada ovog umetnika, ističe nastojeći da bude što je moguće precizniji:

’Ovo slikarstvo zaslužuje da se sačini jedna egzaktna analiza odnosa između boje, oblika, prostora i svetlosti i istovremeno istraže oblici psihološkog učinka boje na semantički značaj forme. Na Mihailovićevoj slici nema neutralnih boja, nema ’praznih’ kolorističkih odnosa. Najintenzivniji učinak ostvaren je u raznim oblicima kontrasta sa crnom bojom, čestom bojom osnove slikanog prizora, a najsuptilniji sa plavim, ljubičastim i okerima, u svetlosnim gradacijama od čistih tonskih vrednosti do visokih tonova jarke beline. Takva boja je otvorena i često glasna, vizuelno i psihološki uzbudljiva, jer je slobodna u odnosu na pojedinačnu formu, ali je uvek u aktivnoj funkciji osnovnih ritmova slike.’

Tako smo stigli i do razloga za neobično pitanje za ovakvu vrstu autora ogromne reputacije sa početka osvrta. Kritika koja se dosad bavila slikarstvom Bate Mihailovića kao da nije imala snage, imaginacije, možda ni dovoljno hrabrosti da za sve ovo vreme u njegovom opusu istakne najbitnije, upravo ono što će tačno obrazložiti njegovo nesumljivo visoko mesto u našoj likovnoj umetnosti. Nažalost, i ova prilika je, u tom smislu, propuštena.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 30. 8. 2005