Ivan Tabaković – Poetika slobodnog čoveka

Veliki umetnik bez sledbenika 

U Galeriji Matice srpske u Novom Sadu priređena je retrospektivna izložba slikara Ivana Tabakovića. Tim povodom predstavnjena je i monografija o ovom umetniku koju je napisala dr. Lidija Merenik. 

Povremeno, ali izuzetno retko, u modernizmu srpske umetnosti, manje-više izvan njengovih glavnih tokova, pojavaljivale su se ličnosti koje su zauzimale specifičnu i autonomnu poziciju mereno kritičkim kategorijama. Ovi svojevrsni iskoraci iz opštih estetskih koncepcija velikih umetničkih epoha, gotovo da su redovno doprinosili njihovom boljem razumevanju, detaljnijem sagledavanju duha vremena, prepoznavanju novih i drugačijih mogućnosti jezika vizuelnog izraza epohe.

Ivan Tabaković, nadmoćna duha i stvaralačke sabranosti kako su o njemu govorili savremenici, ipak je prvu pravu prezentaciju svog slikarskog opusa i vredno teorijsko objaššnjenje dobio tek u proleće 1977. godine, dakle bukvalno pred samu smrt juna iste godine, kada mu je Muzej savremene umetnosti priredio, prema koncepciji Miodraga B. Protića, veliku retrospektivnu izložbu.

Bibliografija Ivan Tabakovića, kao svojevrsna najava o kakvom se umetniku radi, započinje osvrtima Miroslava Krleže, Branka Lazarevića, Boška Tokina, Kamila Tompe i dr. 1926. godine povodom njegove prve samostalne izložbe grafika iz ciklusa `’Groteske`’ u Salonu Urlih u Zagrebu (gde je od 1919. do 1924. godine studirao na Kraljevskoj akademiji za umjetnost i obrt). Tabakovićevo umetničko obrazovanje zapravo je započelo u Budimpešti, a dve godine – 1922-1924. boravi na Akademiji umetnosti u Minhenu, uz pohađanje i privatne škole Hansa Hofmana, jednog od tadašnjih diksretnih zastupnika modernističkih umetničkih ideja, u svakom slučaju antiakademskih, u trenutku kulminacije nemačkog ekspresionizma, koji je nesumljivo odlučno uticao na konačne ciljeve, izgled i sudbinu Tabakovićevog slikarstva. Da napomenemo i da su o Tabakoviću između dva svetska rata pisali, među drugima i Rastko Petrović, Branko Popović, Dragan Aleksić, Mihailo Petrov, a posle 1950. Milan Kašanin, Aleksa Čelebonović, Lazar Trifunović, Jerko Denegri itd. Već je i sama kritka koja se bavila Tabakovićevim delom, kako vidimo, ukazala na jednu vanredu pojavu u našoj umetnosti koja zapravo nikada nije postala etablirana, pa ni zvanična u sazvežđu mitskih ličnosti jugoslovenske umetnosti XX veka.

Sama klasifikacija je, piše Lidija Merenik u svojoj studiji, prilagođena tako postavljenoj strukturi teksta i usmerena na otkrivanje suštinskih konceptualnih, tematskih ili ideoloških tipova ili kategorija koji se razvijaju u Tabakovićevom delu, kao i na nepravolinijske putnjje razvoja Tabakovićevih ideja i stavova o umetnosti. Upravo ta nepravolinijska putanja razvoja dala je osnovni metodološki okvir tumačenju većine Tabakovićevih kritičara koji su se temeljnije bavili ovakvim opusom. Teorijsku matricu za tumačenje opusa Ivana Tabakovića, Merenikova je identifikovala u ideji rizoma, dakle, u jednom načinu čitanja koji je postavio Delez i Gatari, a koji je, za razliku od uobičajenog drvenog tumačenja razvoja nekog opusa koji započinje od korena i preko stabla se povezuje sa krošnjom, znatno dinamičniji jer plastičke sadržaje iz različitih faza nepovezuje na uobičajeni način po njihovoj homogenosti već heterogenosti kada se svaki identifikovani idiom može spojiti sa bilo kojim drugim, a prekid ciklusa na bilo kom mestu moguće je nastaviti jednom ili nekom drugom linijom, ili istovremeno duž više njih, sa prethodnom ali i potonjom etapom rada umetnika.

Osnovu ovakvog slikarskog rada, odn. mogućnost tumačenja dela Ivana Tabakovića, Lidija Merenik postavlja upravo u poukama koje je dobio od Hansa Hofmana. Školovan u Parizu početkom veka kada je gledao radove simbolista, neoimpresionista, fovista i kubista, radeći sa Matisom, Pikasom i Deloneom, Hofman se našao na izvorištu modernizma u trenutku stvaranja umetnosti koja je obeležila ceo prošli vek. Ono što je Tabaković mogao razumeti, bilo je i problemsko postavljanje teze o formalnim sadržajima slikarstva, o razlici između imitacije i kreacije u ovoj vrsti umetnosti; tražiti formu, bio je Hofmanom cilj, ali to je bio imperativ i za pronicljivije i talentovanije učenike koji su prošli njegov kurs. Tabaković je kasnije, u više navrata, a naročito posle 1954. godine u vlastitom radu realizovao učiteljeve pouke.

Ovo izrazito decentralizovano, diskontinuirano, krivudavo kretanje umetnika kroz mnoge estetičke, poetičke i jezičke prostore pred kritičara postavlja zahteve iste vrste. Lidija Merenik je dakako toga bila svesna pišući studio o Tabakovićevom delu, tih čestih ukrštanja i istupanja ne samo od opštih kategorija umetnosti kojoj je duhom pripadao, već i od sopstvenih shvatanja koja je bez ustezanja menjao i izneveravao. Taj temperament stalnih promena bio je jedinstven u srpskoj umetnosti pa nimalo nije čudno da Tabaković nikada nije postao uzorni slikar od koga bi se, ili oko koga bi se formirala neka škola, pokret, poetika, izam… Jednostavno, Ivan Tabaković je bio i ostao veliki umetnik bez sledbenika.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 10.12. 2004, Kultura, umetnost, nauka, Politika, Beograd, 12. 2.  2005. s. 7