Fotofeminizam

Na početku milenijuma 

Fotografiju i kao medij i kao sredstvo umetničkog izraza Muzej savremene umetnosti u Beogradu redovno prati u svojoj osnovnoj programskoj delatnosti pre svega zahvaljujući interesovanju i angažovanju kustosa Jasne Tijardović. Brinući o zbirci Novih medija Tijardovićeva svakodnevno dolazi u dodir između ostalog i sa foto-radovima bilo da su oni nastali u istorijskim epohama, bilo da su to dela iz savremenog ili aktuelnog perioda. Ovakav kompleksan uvid u taj umetnički materijal omogućava ovom muzejskom kustosu da povremeno načini određenu autorsku prezentaciju nekih fenomena karakterističnih za ovaj medij u njegovim tematskim, sadržinskim, stilskim ili poetičkim osobinama te da na taj način pokaže neke suštinske ili dominantne događaje koji su danas za fotografiju karakteristični. 

Dva sadržaja izložbe

Pod nenametljvim naslovom Fotografija ovog puta Jasna Tijardović je načinila jednu zanimljivu selekciju radova trinaeset beogradskih autorki: s jedne strane, likovnih umetnica koje se na različite načine ili iz različitih razloga usputno bave fotografijom i, s druge, žena fotografa kojima je ona osnovna ili profesionalna delatnost. Dakle, već po ovoj karakteristici izložba Fotografija otkriva dva osnovna sadržaja koji su veoma čitljivi u izloženim radovima.

Za Marinu Abramović, Mariju Vaudu, Ljubicu Mrkalj, Tanju Ostojić, Pepu Pašćan, Maju Savić i Milicu Stevanović bavljenje fotografijom spada tek u deo, sporedni, njihove umetničke delatnosti te su zahtevi više usmereni prema ličnom, poetičkom ili dokumentarnom razmišljanju za vreme samog čina fotografisanja a prizori koji se u njihovim radovima vide direktno proističu ili iz čiste likovnosti ili su potpuno oslobođene ikakvih estetičkih namera jer su oni jednostavno čin registrovanja nekih trenutaka iz njihovih privatnih života.

S druge strane, u snimcima Stanke Đorić-Dangubić, Goranke Matić, Vesne Miksić-Todorović, Vesne Pavlović, Snežane Ristić i Violete Samardžić fotografski prizor postavljen je po striktnim zahtevima crno-bele vizuelnosti, a u tematskom sadržaju on je uglavnom “autorefleksivnog” karaktera ili je pak individualiziran u njihovim dubljim lirskim, literarnim ili narativnim namerama.

Ovako sučeljavanje dva, u osnovi, ipak suprotna shvatanja fotografije: kao vizuelnog medija ili kao likovnog izraza na jedinstvenoj izložbenoj ekspoziciji, pomaže da se lakše uoče i razumeju diferenciranosti koje postoje u kreativnim postupcima i estetičkim ishodima autora koji se fotografijom bave iz očigledno najrazličitijih pobuda.

Fotografski postfeminizam

Pri tome, kada je u pitanju još i izložba isključivo žena umetnika i fotografa tada se otvara i niz specifičnih pitanja njihovog rada toliko naglašenih da je lako govoriti o jasnom postfeminističkom stavu – bliskom onome što bi se u književnosti uobičajeno nazvalo ženskim pismom a u ovom specifičnom slučaju jednog vizuelnog medija foto-feminizmom. Na neke dominantne karakteristike ovakvog ženskog rada u fotografiji ukazala je i Jasna Tijardović bazurajući se unutar medijskog postuliranja karakterističnog za konceptualnu i postkonceptualnu umetnost, odnosno njihovog mentalnog i analitičkog diskursa koji je sveobuhvatno preispitivao (i još uvek to čini) likovni jezik svodeći ga na njegov ontološki prag ili novu vrstu poetičke narativnosti.

U tom smislu potpuno je opravdano započinjanje ove izložbe sa serijskim procesuiranim radovima Marine Abramović iz sedamdesetih godina, kao i okončavanje u njima opozitnom četvorodelnom ciklusu Tanje Ostojić koji jezički odgovara postupku fragmentacije u umetnosti devedesetih. Uzmeđu njih razložno su umešteni dobro odabrani primeri ženske fotografije ili fotografije žena – kako je Tijardovićka napisala, koji markiraju široki spektar individualnih autorskih pozicija, sasvim dovoljan da postavi preciznu sliku kreativnog zbivanja u ovoj umetničkoj oblasti.

Raznovrsnost tema, sadržaja, poetika i stilskih naznaka u ovom izboru može se fokusirati na nekoliko dominanti sa auto-prefiksom. Tu je pre svega (auto)refleksivni odnos prema telu kod Maje Savić, muškom aktu kod Ljubice Mrkalj, ženskom kod Violete Samardžić ili dečijem  Snežane Ristić; prema (auto)portretu kod Vesne Pavlović, Goranke Matić i Milice Stevanović; (auto)biografskom zapisu  kod Pepe Pašćan i Marije Vaude; (auto)narativnom kod Vesne Miksić-Todović i Stanke Đorić-Dangubić. Naravno da svi ovi radovi ne podležu isključivo jednoznačnom interpretiranju (koje je na ovom mestu učinjeno tek iz osnovnog identifikacionog razloga) već su u njima sadržane brojne tematske, stilske, medijske premise koje se veoma lako uočavaju na samoj izložbi. 

Izložba kao medij kritike

A za razliku od nekih ranijih pokušaja koji su imali sličan cilj, a završili su se tek u manjeviše fragmentiranim i neutemeljenim galerijskim prezentacijama, ovoga puta u postavci Fotografija Jasne Tijardović jasno istaknuta autorska namera pokazala se opravdanom i nadasve uspešnom u realizaciji pri kojoj se i sama izložba definiše kao kritički svesna medijska aktivnost.

Jovan Despotović

Intervju, s. 42, Beograd, 6. 6. 1997