Falsifikat!

Želeći da obeleži 80 godina od rođenja Bože Ilića (1919-1999) Izložbeni salon Centralnog kluba vojske Jugoslavije priredio je izložbu njegovih “manje poznatih slika” (kako je navedeno u katalogu) prema koncepciji Slavice Stevanović, istoričara umetnosti (što se i ovom prilikom posebno naglašava – videćemo, ne bez razloga).

Kao veoma mladog umetnika, upravo tek slikarskog početnika, Božu Ilića je oficijelna kritika u neposredno posleratnom periodu između 1945. i 1948. godine podigla na pijedestal najznačajnijeg, najboljeg i najperspektivnijeg jugoslovenskog umetnika koji je programski i praktično svojim delom realizovao estetički program socijalističkog realizma. Nekoliko njegovih monumentalnih kompozicija (poput “Sondiranja terena na Novom Beogradu” koja se nalazi u stalnoj postavci Narodnog muzeja) odmah je promovisano u remekdela naše umetnosti, štaviše, ona su postala obavezni, kanonski modeli slikanja posleratne obnove i izgradnje (nešto slično današnjoj režimskoj kampanji nakon NATO bombardovanja). Jednom postavljen na tako istaknuto, upravo vrhunsko mesto naše umetnosti, B. Ilić je u najznačajnijim publikacijama sa temom socijalističkog realizma u likovnim umetnostima, onima koje su napisali najveći autoriteti Modrag B. Protić i Lazar Trifunović, uvek predstavljen na isti način: solidno obrazovan slikar sa izrazitim darom za narativno, realističko slikarstvo obavezno tematizovano na ideološki angažovani način.

Sadašnja izložba S. Stevanović međutim hronološki ne započinje sa tim slikama, već su najstarije tek sa početka pedesetih godina kada je zvanično socijalistički realizam izbačen, dakako iz političkih razloga (baš kao što je bio i uveden), iz naše umetnosti sa trajnom tendencijom (sve do današnjeg dana) da se svako njegovo pominjanje odstrani iz istoriografije (izuzev akademskih krugova).

Ovoga puta u predgovoru, inače vrlo luksuznog kataloga sa svim reprodukcijama u boji (ali bez elementarnih sadržaja kakvi su na primer makar najkraći biografski podaci o autoru i spisak izloženih radova), naveden je kratki izvod iz sećanja Radivoja Lole Đukića na B. Ilića u kojoj je prepričana jedna krajnje besmislena anegdota nastala u klasi Mila Milunovića koja se odnosi (pre svega) na to da je Ilić u detinjstvu izgubio sluh! Tu priču autorka izložbe je prenela iz svoje monografije o B. Iliću koju je 1998. godine objavio Muzej savremene umetnosti (a paradoks je, da se podsetimo, da je njegov osnivač i dugogodišnji direktor bio Miodrag B. Prtotić koji je svojim programom – studijskim i problemskim izložbama, obradio i fenomen socijalističkog realizma sa tačno utvrđenim mestom i B. Ilića).

Glavna teza, upravo cilj pisanja pomenute monografije o B. Iliću koje je istakla autorka je da Ilić i nije neki socrealista već pripadnik nekakvog “romantičnog realizma” što, usput, nije njen originalni doprinos “revizionizmu” poetike ovog slikarstva. Prvi put je tu ocenu iznela Olga Jevrić u Enciklopediji Likovnih umjetnosti objavljenoj u Zagrebu 1962. na sledeći način: “Kroz (njegovu) narativnu koncepciju provlači se izvesna romantična nota”. Treba napomenuti da je tih godina sa početka sedme decenije iz svih enciklopedija koje je objavljivao Krležin Leksikografski zavod brižljivo očišćeno pominjanje socrealizma u Jugoslaviji (jer su one publikovane dovoljno dugo nakon Rezolucije Informbiroa i to u punom jeku (neo)modernizma i savremenosti – “socijalističkog estetizma” kako ga je ironično, ali tačno, nazvao Sveta Lukić). Kada su umetnici i kritičari jednom odahnuli nakon opasnosti od “mača revolucije” koji se nad njihovim stvaralaštvom nadvio (a komesari agitpropa poput Kuna i Šotre bukvalno revolverima obavljali selekciju radova na umetničkim izložbama) više se nije smelo niti pominjati postojanja te opasne bolesti (baš po uzoru na istovremene političke prilike od tada sve više okrenute prema Zapadu). A valjda konačni – aktuelni, ishod ovakvog trenda treba da bude ideja da jugoslovenski posleratni komunizam i nije baš bio tako zločest, upravo “romantičan”, ako izuzmemo njegove brojne nevine žrtve. A da ovo nije besmisleno svedoči da se danas ovaj problem ponovo pokreće na “revizionistički” način i to pod najvišim državnim pokroviteljstvom jer je izložbu otvorio jugoslovenski Ministar za međunarodnu kulturnu saradnju Čedomir Mirković, istovremeno direktor nekada ugledne izdavačke kuće “Prosveta”?

No, to je stvar (dnevno)političkih potreba. Imperativ istoriografije i teorije je da se prema umetničkim procesima, ma kakvi da su oni bili i ma kakve posledice da su načinili, odnosi na nauci primeren i dostojan način. A to nažalost nikako nije slučaj u ovom žalosnom primeru njenog falsifikovanja.

Jovan Despotović

Treći program Radio-Beograda, Beograd, 18. 1. 2000, Danas, Beograd, 29-30. 1. 2000, str. 33, Vijesti, 26. 2. 2000