Geometrije

Neki primeri geometrijskih tendencija srpske savremene umetnosti 

Sledeći promene opštih, i posebno – umetničkih ideja svoje epohe, treća generacija srpskih slikara neminovno je došla do veoma sličnih zaključaka o značenju umetničke forme. Tragajući za temeljima nove »slikarske realnosti« ovi autori su se dakako obraćali istim onim uzorima evropske duhovnosti koji su im otvorili putove priželjkivane orijentacije. Otuda je u našem slikarstvu dvadesteih godina moguće razlučiti određene krugove umetnika, okupljenih oko ideja Sezana, kubista i apstraktnih umetnika, onih koji su makar i površno anticipirali opštu likovnu formulu gradeći je na specifičnim propozicijama geometrijske percepcije sveta. Prema dosada-šnjoj stilskoj periodizaciji i klasifikaciji moguće je pratiti tri oblikovne strategije u odnosu na građenje slikarske forme. To bi bile: modulacija forme, analiza forme i sinteza forme. 

Posle Prvog svetskog rata mnogi srpski slikari pošli su od Sezanovih principa građenja oblika čiji su temelji lopta, valjak i kupa. Dosadašnji metod modelovanja forme prema uzoru klasične umetnosi, zamenjen je tonskim modulovanjem (termin koji je uveo Branko Popović), a poslužio je u opisivanju načina konstruisanja novog oblika. Među sledbenicima Sezanovih načela bili su tada najznačajniji srpski umetnici koji su upravo i markirali sopstvenu umetničku epohu: Branko Popović, Jovan Bijelić, Petar Dobrović, Milo Milunović. U narednoj fazi, analizi forme, slikari su zamenili sezanovski način kubističkim, ili bolje reći, lotovskim, s obzirom da u ovom krugu ponajpre pripadaju naši pariski đaci školovani u ateljeu Andre Lota: Sava Sumanović, Momčilo Stevanović, Milan Konjović, a čvrsto su se držali strukture spoljašnje ili unutrašnje geometrije slikarskog objekta. I najzad, umetnici koji su težili sintizovanju slikarske forme na Sezanovim poukama, a krećući se paradoksalno inverznim putem »od oblice do boce« razdvojili su se u dve totalno oprečne slikarske škole. Jedni su (poput Ivana Radovića, Jovana Bijelića i Mihaila Petrova) dospeli do predvorja apstraktnog slikarstva, dok su drugi (na primer, Vasa Pomorišac, Milo Milunović, Mladen Josić) stigli do neoklasicizma, ili klasičnog realizma kako je u dva teorijska pristupa imenovan ovaj problem. 

Jedna od karika koja je dala novi život geometrijske umetnosti kod Srba posle II svetskog rata je upravo slikarska škola Mladena Josića koja je radila za vreme rata i koju su pohađali gotovo svi umetnici što su učestvovali na tom krilu domaće savremenosti. Kao i prethodna generacija, i sadasu se umetnici podelili na tri problemske ravni: jednu su činili radikalni slikari geometrijske apstrakcije (Bogoljub Jovančić, Boško Petrović), zatim, tu su umetnici koji se nikada ni konačno nisu odrekli prirodnog predloška, mada su svoju slikarsku formu definisali na principima geometrijskih oblika (Decembarska grupa, i još nekoliko autora), i najzad umetnici tzv. »asocijativnog slikarstva« koji registruju samo blage odbleske geometrizma što je primetno u načinu »konstruisanja« forme (Petar Omičkus, Mladen Srbinović). Tek je nekoliko slika iz sredine pedesetih godina ostalo kao svedočanstvo čiste geometrijske apstrakcije i to svakako da nije dovoljno za definisanje karakteristika »duha geometrizma«. Glavni događaji odigrali su se na srednjoj liniji: postojanje Decembarske grupe 1955-1960. u srpskom slikarstvu označilo je nekoliko bitnih osobina njenog tadašnjeg statusa. Suština problema leži u tome da se morala pronaći odgovarajuća slikarska forma kao odgovor na nasilnu estetiku socijalističkog realizma. 

Sa konstruisanjem nove forme, s pravom su mislili ovi protagonisti obnove, mora se konstituisati novi pogled na svet, na onaj promenjeni svet koji treba da redefiniše čak i tvrde ideološke stege poslratnog jugoslovenskog komunizma. Članovi Decembarske grupe (da ovde pomenemo samo neke: Miodrag B. Protić, Stojan Čelić, Mladen Srbinović, Aleksandar Tomašević, Lazar Vozarević) brzo su shvatili ovo novo mesto savremene umetnosti u društvu reformatorskih opredeljenja, te je logična posledica da danas pri oceni njihovih dometa govorimo kao o autentičnim slikarima te epohe. Zapravo se može reči da je sa ovom grupom umetnika prvi put uopšte u srpskoj novijoj umetničkoj povesti došlo do bitnog saglasja politike i kulture u preobražaju u pravcu novog društva kao civilizacijskog projekta promenjenih značajki. 

Sa pojavom umetnosti osamdesetih godina stvari stoje drugačije što na jedan implicitan način govori i o neuspehu projekta opštih društvenih i umetničkih reformi iz perioda šeste decenije. Sastav učesnika ove izložbe, koji su nesumljivo glavni nosioci neo-geometrijskog promišljanja i prakse u recentnoj umetnosti srpske kulture, stvara disperzivnu sliku krajnje izolovanih, niučemu dodirnutih postika maksimalno naglašenih autorskih individualnosti. Polazišta ovih umetnika izuzetno su disparatna. Umetnički tandem Ratomir Kulić / Vladimir Mattioni definisao je svoje delatno iskustvo kao Verbumprogram, a duhovno i semantičko polazište im je u konceptualnoj umetnosti prethodnog razdoblja. Primeri njihove dosadašnje umetnosti potpuno su u domenu neogeometrije osamdesetih i više su produkt prenapregnute kontemplativne i artificijelne volje autora nego artefaktno dokazi ili ostaci takve aktivnosti. Formalna analiza ovih radova, pogotova najnovijih, ipak bi otkrila i motive za materijalnom kreacijom, za jednom gotovo tautološkom plastičnošću. Objekti Feđe Klikovca takođe su proizvod postmodernističke težnje za drugom kreacijom, za smislom neo-izama kao nepoznatim mentalnim prostorima koji su veoma šifrovani i zaklonjeni nizom strategija čiji je cilj da percepciju i saznanje odvedu u suprotnom smeru od uobičajenog. Ovaj apsurdni otklon nove umetnosti temelji se na poznatom repertoaru nedovoljnih kritičkih prosudbi o prirodi moderne umetnosti koju su aktuelni umetnici uvek iznova nastojali da izbegnu, da joj postave zamke značenja i u bespuće gurnu misao prosuditelja. Smiljana Kudić, Zoran Grebenarović i Srđan Apostolović na različite načine najbliže stoje uobičajenoj predstavi o predmetu moderne umetnosti, ali sa manjeviše opažljivim ironičnim »skokom ustranu«. Slike, objekti i instalacije Smiljane Kudić poput poznate inverzije od »oblice do boce«, kreću se od minimalnih likovnih struktura prema punijem plastičnom zvuku; nulta tačka slikarstva do koje je dospela umetnost šezdesetih godina čvrsto se vezujući za nalitičnost sve do primarnih struktura, ovde je tek, poput uobičajenih »akademskih« kreativnih modela, vid polazišta otkuda se postiže vlastiti svet formi, znakova i simbola. Oblikovani paneli Zorana Grebenarovića naslonjeni su na intencije slikarstva »tvrdih ivica«, ali ne na način njihove potvrde, već na način upita nad njihovim temeljnim ontološkim i aksiološkim horizontima, a posebno u umetničkom i geografskom području sasvim drugačije duhovnosti. Refleksi formiranja iracionalnih slikarskih prostora srednjevekovnog pravoslavnog ikonopisa ovde se mogu identifikovati kao postojana težnja kreativne volje ovog autora. Srdan Apostolović pripada najmlađuj generaciji jugoslovenskih stvaralaca koji nastoje da problematizuju vrednosti svoga rada na dva načina: najpre, njegovi oblici duguju opštim strujanjima geometrizma, ali su oni autohtoni i lapidarni, svedenih plastičkih osobina, upravo na čvorištima višestrukih prepleta bezpredmetnosti u u umetnosti, a potom, i (pre)ispitivanju tradicionalnih vrednosti materijala (drvo, metali) kojima manipuliše sa jednom naglašenom opuštenošću koja treba da poništi ozbiljnost i istorijsku verifikovanost tih prastarih materijala na kojima počiva čitava poznata istorija umetnosti. 

U jezgru moderne umetnosti koje se formiralo na prelazu prošlog u ovaj vek, smestila se i misao o projektu, o jednoj utopijskoj viziji koja je okupila veoma različite, najbolje umetnike koji su svojim delima odredili tok razvoja matičnih likovnih poetika XX veka. Garancija umetnika osamdesetih godina svesna je njenih uspeha i poraza, i sa takvim iskustvom, realnije i svrsishodnije definiše sopstvenu poziciju koja manje duguje opštem konceptu, a više je koncentrisana na autonomnost individualnih kreativnih jezika. Osvešćenost, ili dezideologizacija prisutni su danas kao supstitucija enormne energije avangardi koje su vremenom bile ispražnjene i potrošene. Očigledno je da se više ne može crpsti snaga iz kolektivnog ambijenta već iz izolovanih resursa autonomizovanih pojedinaca. Kraj je duha i smisla modernizma u umetnosti ovoga veka koji je sasvim na izmaku. 

Jovan Despotović

Muzej na sovremenata umetnost, Skoplje, Muzej savremene umetnost, Beograd, Galerija Likovni susret, Subotica, Galerija Likovnih umjetnosti, Osijek, Umetnostna galerija, Maribor, Galerija Koprivnica, Koprivnica, Moderna galerija, Ljubljana, Moderna galerija, Rijeka, Muzej suvremene umjetnost, Zagreb, Umjetnička galerija BiH, Sarajevo, 1990