Nagrada za umetnost ‘Mića Popović’

U godinama pred veliki politički rasplet koji je nastao oktobra 2000. godine, svi demokratski potencijali u Srbiji aktivirali su se na svrgavanju režima koji je državu, društvo, naciju, institucije i pojedlnce doveo na ivicu propasti ili ih potpuno upropastio. Želeći da na adekvatan način obeleži 1997. godine prvu godišnjicu smrti Miće Popovića, akademika, slikara, pisca, režisera, scenografa, kostimografa, umetničkog i političkog pobunjenika od njegovih studentskih pa praktično do poslednjih dana života, istaknutog političkog disidenta i opozicionara, koji je ceo život proveo istovremeno slikajući i stvarajući na druge načine boreći se tako za demokratsko društvo, a protiv titoističkog i miloševićevskog totalitarizma, troje poštovalaca njegovog dela i politlčke aktivnosti: Borka Božović, Živorad Stojković i Jovan Despotović odlučili su da iniciraju osnivanje jedne specifične nagrade za angažovano umetničko stvaralaštvo koje će poneti ime Miće Popovića. Sama njegova biografija zapravo je odredila vrstu umetnika i umetničkog stvaralaštva koji će postati laureatima sa ovim imenom. 

Mića Popović rođen je 1923. godine u Loznici. Upisao je Likovnu akademiju u Beogradu 1946, godine ali već 1947. sa grupom studenata, nezadovoljnih klasičnom slikarskom pedagogijom, odlazi u Zadar gde nekoliko meseci slikaju, diskutuju prave slikarske probleme, druže se… Po povratku u Beograd, „zbog samovoljnog napuštanja Akademije”, svi su bili isključeni sa studija, ali na intervenciju tadašnjeg ministra prosvete Mitre Mitrović svi, sem Miće Popovića, ,,kome Akademija nije potrebna jer je već svršeni slikar” kako je cinično, ali ne i bez osnove obrazložio tadašnji dekan, bivaju vraćeni na Akademiju. Ovaj prvi gest mladalačke pobune postaje Mićinim konačnim znakom sudbine i u umetnosti i u javnom delovanju i u životu. 

On je blo jedan od naših najrenomiranijih predstavnika radikalne slikarske prakse – enformela, krajem pedesetih godina, ali i prvi koji se, u predgovoru kataloga samostalne izložbe 1950. godine kritički „obračunao” sa totalno politizovanom estetikom socijalističkog realizma. U tom dvostrukom negiranju umetničkog stvaralaštva: kao dogmatskog shvatanja i kao nepromenljive, zatvorene estetike u odnosu na ono što se epohalno događalo u toj umetnosti (šezdesetih), ali i kao otvoreni komentar ideoloških i političkih kretanja u našem društvu koji je pokazivao u ciklusu „slikarstvo prizora” (od sedamdesetih godina) – Mića Popović je izabrao disidentno kao sudbinu. Posledice su bile višestruke, od prvog izbacivanja sa Akademije i napada zbog stavova o socijalističkom realizmu, do zatvaranja izložbi i zabrane publikacija koje se odnose na njegov rad, najzad i do zabrane fllmova koje je snimio.

Sa grupom intelektualaca, umetnika i akademika Mića Popović je osnovao Odbor za odbranu sloboda izražavanaja koji je tokom osamdesetlh bio jedan od najaktivnijih disidentskih centara usmerenih prema represiji tadašnje: komunističkog režima. Smatran je istovremeno  nacionalistom, kosmopolitom i demokratom. 

Umro je u Beogradu 1996. godine neposredno posle obraćanja pobunjenim studentima Beogradskog univerziteta koje je podržao u zahtevu za smenu Slobodana Miloševića. To je bio poslednji javni nastup Miće Popovića. 

Ovi biografski i stvaralački podaci o Mići Popoviću bili su podstrek da se osnuje nagrada koja će nositi njegovo ime, a koja će ukazati na pojedince koji slede njegovu kritičku aktivnost i kao umetnika i kao angažovanog intelektualca. Pokretačima su se ubrzo priključili Vida Ognjenović, Dušan Kovačević, Emir Kusturica, Radoslav Petković, Milo Gligorijević, Bata Knežević, Božo Koprivica, Đorđe Milojević, Ljiljana Ćinkul, Aleksandar Kostić, Lana Đukić-Lučić, kao članovi lnicijativnog odbora , a naknadno su se uključili Zoran Pavlović, Milan Vlajčić, Ivan Medenica, Ivan Tasovac, Branko Kecman i Bora Kavgić, a potom i svi dobitnici ove nagrade – Danilo Bata Stojkov, Predrag Koraksić Corax  (1998), Dušan Otašević (2000), Dušan Makavejev (2002) i Jagoš Marković (2004). Dobitnici su postali i članovi Odbora Nagrade za umetnost ‘Mića Popović’ čiji je prvi predsednik – Emir Kusturica izabran na osnivačkoj sednici decembra 1997. godine. Nakon toga Fondom su predsedavali Dušan Kovačević i Vida Ognjenović. 

Prema Pravilniku o dodeli Nagrade za umetnost ,,Mića Popović”, ovu nagradu može poneti pojedinac – autor za najvrednije ostvarenje u likovnoj, filmskoj, pozorišnoj ili književnoj umetnosti, svim onim oblastima u kojima je Mića Popović stvarao. 

S obzirom na sve usijaniju atmosferu opšteg pokreta protiv Miloševićevog režima s kraja devedesetih godina prošlog veka, Odbor se našao pred teškim zadatkom da u velikoj konkurenciji umetnika koji su pripadali tom pokretu i koji su svojim delom pružali aktivni otpor represiji, odabere one najistaknutije, one koji su najdublje zadirali u to trulo tkivo besperspektivnosti vremena. No, jedna ličnost se poput znaka tog otpora nametnula. Karikaturista Predrag Koraksić Koraks se nije mogao zraobići da ne postane prvi nosilac novoustanovljenog priznar. Njegove karikature, kao ubitačni politički i društveni komentari sa poraznim učinkom pre svega po njihove glavne junake, a te njihove osobine prepoznaju se kao opšte karakteristike vremena i samog režima koji je naciljan Koraksovim perom za crtanje, čime one dobijaju značaj trajne slike vremena na koje se odnose. I takođe simbolično, istim povodom kao svojevrsno priznanje ukupno glumačko delo, nagrada je dodeljena i Danilu Bati Stojkoviću čije je ispitivanje slobode i ludila, uzevši za tačku oslonca onu u kojoj se večno sučeljavaju dve krajnosti: jasnoća i zagonetka; da li to oko nas i dalje trči svoj opaki krug jedan od Topalovića, ili nas i dalje posmatra uvek prisutni balkanski špijun, da li nas i dalje nemo gleda Gvozden (u liku Bate Stojkovića dugogodišnjeg bliskog prijatelja Miće Popovića) sa monumentalnih platana u nizovima ciklusa, poput filmskih kadrova ovog dugogodišnjeg lika-inspiracije prenetih na Mićinim slikama? 

Usled opšte tragedije 1999. godine, 1999. godine, Odbor za dodelu ove nagrade nije izdvojio nijednog pjedinca već je nagrada simbolično dodeljena svim umetnicima koji su u toj dramatičnoj godini sledili put Miće Popovića. Članovi Odbora su tom prilikom naglasili da ova odluka treba da bude presedan. Ona je to i bila. 

Slikar, akademik  Dušan  Otašević kao svestrani intelektualac i angažovani umetnik dobio je nagradu 2000. godine neposredno posle održavanja dve izložbe – Arijadnina nit u Galeriji  HAOS i Galeriji Santa Marija u Budvi i medijalni projekt u Galeriji Olga Petrov u Pančevu. Obe izložbe su bazirane na temama iz grčke mitologije, ali aktuelizovane karakteristikama ovog vremena čime je Otašević pokazao onu neophodnu sponu kritičkog komentara koji je svestan epohe u kojoj živi, čiji je svedok, i koju, poput Miće Popovića različitim sredstvima oblikuje jezikom vizuelnih formi. 

Ime Dušana Makavejeva odavno je o metafora filmske avangarde kod nas i u svetu po filmovima koji su pobedili vreme i postali večni legat kinematografije, stoji u obrazloženju za dodelu nagrade ovom sineasti 2002. godine. On je svojim prevratničkim filmskim delom i energijom neutoljive umetničke radoznalosti skrenuo tokove naše kinematografije sa koloseka totalitarističke propagande i uveo je u redove filmske moderne, uprkod svim otporima i sumnjama još od prvih tragalaških ruganja tadašnjem političkom i filmskom establu. U naš strogo kontrolisani socijalistički filmski jezik, uneo je raspravu, britku ironiju, porugu, stajalo je u obrazloženju. Zbog takvih karakteristika i Makove filmove cenzura je bunkerisala poput filmova Miće Popovića. Umetnički saputnici još jednom su ukrstili puteve, mlađi je dobio priznanje koje nosi ime starijeg. 

Iako najmlađi, Jagoš Marković je Nagradu „Mića Popović” 2004. godine poneo sa pregršti pozorišnih režija (četrdesetak) poput nekog doajena u toj umetnosti. Kao i za Miću Popovića, za njega je karakteristično da nije ilustrator nekog dramskog teksta već angažovani tumač koji ga boji istinom epohe. Izazovan i provokativan, Jagoš Marković ne sledi standarde, ne kreće se uvreženim ni lakim putevima pozorišne režije već otvara nova uska vrata, neobične zakrčene prolaze, sklanja barikade sa puteva. Opisujući šta je Marković u pozorištu, sem reditelja: sve – on je i glumac, on je ceo ansambl, on je i publika, on je i scena i loža, i prva, druga i treća galerija, on je i pozorišna biblioteka, on je i četka i boja, i čekić i ekser, i konopci i reflektori, i svila i vatra, i kulisa i zavesa. Ljubomir Simović je nacrtao i umetnički portret Miće Popovića. Sličnosti sa umetničkom zaostavštinom Miće Popovića očigledno su mnogobrojne i namerne. Teško breme koje ova nagrada podrazumeva Marković će sigurno uspešno, ponosno i dugo nositi. Poput Mićinog slikarstva bez pauze, takvo je i Jagoševo pozorište. 

Slobodan i nezavisan, vazda okupljajući pobunjenike, nezadovoljnike, borce za dividualnu slobodu, Ijudska prava i političku demokratiju, Mića Popović je još za živa postao institucija ovog društva. Takav je i danas. 

Jovan Despotović 

10 godina Galerije ”Haos”, Umetnički paviljon ”Cvijeta Zuzorić”, Beograd, 2005