Stojan Ćelić – pasteli i crteži

Ova mala, najnovija serija pastela Stojana Ćelića nastala tokom poslednjih meseci otvara niz zanimljivih nedoumica oko pitanja njihovog porekla, značenja i mesta u okviru celokupnog stvaralaštva ovog autora. Manje slobodna interpretacija mogla bi se odnositi na uočavanje jednog trenutka opuštanja koje neminovno nastupa posle dugotrajnog perioda iscrpljujuće koncentracije na rešavanje postavljenih konceptualnih i stilskih zahteva što je veoma karakteristično upravo za slikarstvo Stojana Ćelića. U značajnim, za ovoga slikara izuzetno i osetljivim i uzbudljivim pedesetim godinama, naše aktuelno slikarstvo kretalo se u jednom važnom smeru: od prirode prema plastičkoj formi, a sam je Ćelić za samog sebe to formulisao ovako: uvođenje koliko-toliko konkretnih podataka o prirodi zameniti oblicima koji su od nje zavisni. Od tog momenta Ćelićevo slikarstvo je moralo slediti taj koncept krećući se sve većom redukcijom prema pročišćenim velikim hromatskim površinama koje su ujedno zadržale svoje bitne osobenosti i plastičke registre. Kontemplacija koja je omogućila upornost jednom takvom neuznemirenom i nepokolebljivom kretanju neprestano je delovala odstranjujući iz njegovog slikarstva one nepotrebne sadržaje što su otežavali da se od početnog motiva najpre načini simbol, potom znak i najzad čisti slikarski fenomen. I ako u međuvremenu sve većih formata, slike Stojana Ćelića iz poslednjeg perioda bivale su sve manje ispunjene formalnim i kolorističkim interpretacijama sve do jedne delikatne tačke, ili granice mogućeg apstrahovanja odakle je kao posledica načinjena jedinstvena slikarska forma prepoznatljiva već na prvi pogled.

Dugogodišnje pročišćavanje, odnosno redukcija slikarskih elemenata na sopstvene datosti i prisustvo, »ohladili« su Ćelićeva platna već samim time što su sva ona osećanja, impulsivnosti slikarskog poteza, gest, emocije koje od nekog autora zrače prema njegovom delu postepeno iščezavala. No, da je u Ćeliću i dalje bivala prisutna, mada samom slikarskom praksom sve potisnutija, upravo ta senzibilna, afektivna stvaralačka motivacija, pokazuju ovi pasteli nastali u jednom dahu, u jedinstvenom kreativnom impulsu koji su ga direktno odbacili sve do samih njegovih izvorišta slikarskog iskustva. Ova serija radova odzvanja poznatim, nostalgičnim tonovima našeg slikarstva pedesetih godina kada je ono po drugi put, ali ovoga puta definitivno, emancipovalo samo sebe postavljajući se na neizvesni i izazovni put autentičnih stvaralačkih  istina. Doprinos Stojana Ćelića u ovom kretanju je među onima koje je označeno među najsjajnijim trenucima savremenog srpskog slikarstva. Doduše, Stojan Ćelić je uvek u strukturi svoga rada zadržao makar i najmanji plastički znak — njegov sopstveni izlaz prema prirodi, prema onom za njega uvek prisutnom slika skom podsticaju. I sada je, u ovoj seriji pastela, taj prolaz, neophodni izlaz ka prirodi apostrofiran do najviše plastičke vrednosti — do autorskog pečata u čijem se znaku zapravo i odvija njegovo celokupno delo. Živost, oblikovana ubedljivost, agilnost poteza i uzbudljivo preplitanje kolorističkih površina na ovim pastelima, u takvoj su kreativnoj napetosti da bismo se bezmalo usudili da konstatujemo kako su nastali tridesetak godina ranije, upravo onda kada se sam Ćelić probijao na putu definisanja sopstvenih shvatanja oblika. Po ovome je očigledno da je postojanost i trajnost takvog iskustva, mada sve više prikrivana njegovom kasnijom slikarskom praksom, neprestano tinjala čekajući pogodan momenat da u pravoj  erupciji provali kao istinska slikarska čulnost.

Napokon, najsmelija bi bila ona pretpostavka koja ide tragom moguće slikarske inverzije: od plastičke forme prema prirodi, odnosno njenim nepatvorenim oblicima. Ovaj na izgled mali »poremećaj« u genezi slikarskog postupka Stojana Ćelića mogao bi se objasniti i prethodnim razlozima. Ali u dosad primenjivanim tipologijama njegovog slikarstva (ovde pre svega mislim na one Miodraga B. Protića, Lazara Trifunovića i Marije Pušić) naglašavan je princip neprekidnog razvoja u jednom pravcu; iznenada smo se suočili sa primerom diskontinuitata, našli smo se na poprištu skoka u suprotnom pravcu. Sva važna zapažanja o plastičkim problemima Stojana Ćelića i nadalje su na snazi, s tim da se ona moraju dopuniti sa novim najavama koje tek treba da budu brižljivo ispitane i opisane. Ako je bilo logično, te stoga i relativno lako slediti nit opšteg razvoja slikarstva od prirodne harmonije prema umetničkoj što je u velikom talasu zapljusnuo i našu umetnost, inverzni red poteza, od čisto slikarskih predstava prema rekonstruisanju prvobitnih oblika, o čemu je, mislim, ovde reč, nastalih u uslovima ogromnog iskustva gledanja, doživljavanja, pročišćavanja, promišljanja i realizacije, tek treba objasniti. Načela jednolinijskog razvoja svakako ne mogu biti stavljeni u funkciju novonastalih oblikovnih zahvata u najrecentnijem opusu Stojana Ćelića. No, ovo vreme sve intenzivnijeg govora o umetnosti i njenim sve češćim promenama i stalnim preispitivanjima, sigurno će naći odgovore za, sa sobom, saglasnim umetničkim zbivanjima kojima smo i ovom prilikom svedoci.

Jovan Despotović

Galerija Grafički kolektiv, Beograd, 1988