Petar Đuza – Hvostanske slikarske elegije

Ponovni govor u kratkom vremenu pred delima prištinskog slikara Petra Djuze od početka me obuzima poput svojevrsne groznice, povišene temperature koja se pojavljuje usled ovih žestokih plastičkih prizora. Djuza je danas sigurno predvodnik u onoj generaciji jugoslovenskih slikara čije je delo bez ostatka utopljeno u »duh vremena« iz koga direktno proizilazi i kome se neposredno obraća oporim, silovitim jezikom formi i strukturom sopstvene slikovitosti. Nastala na talasu ogoljenih političkih, socijalnih, moralnih i egzistencijalnih istina kosovsko-metohijske stvarnosti, ovo delo pred kojim je reč tek je bleda interpretacija, sasvim onemoćala i gotovo nepotrebna, svedoči i protestuje, vrišti o istini i čuva je za sadašnjost i budućnost. Ovaj ciklus Hvostanskih slikarskih elegija Petra Djuze svakako da je prvi u jugoslovenskoj aktuelnoj umetnosti koji je totalno posvećen istorijskom udesu srpskog naroda u njegovom povesnom prostoru. Za slikara Petra Djuzu, dakle, nema dilema oko toga šta je prevashodni značaj aktuelnog slikarstva u tragičnim istorijskim uslovima borbe za puko očuvanje identiteta, čak prava na postojanje na izmaku dvadesetog veka.

Prvobitno osećanje koje nas prožima među ovim platnima Petra Djuze su kataklizmički prizori koji u osnovi imaju jedinstveno polazište: direktnu relaciju prema famoznoj slici Pabla Pikasa — ’Gernici’ nastaloj 1937. godine. Pedeset godina kasnije Djuza uzima kao ikonografski model, kao plastičku strukturu ovaj vizuelni ep o nepravednom stradanju jednog slobodnog grada pred varvarstvom nacizma. Gotovo da svaka od ovih Djuzinih slikarskih predstava nosi po neki deo Pikasove Gernike, poput nekog asinhornog kolažiranja, preplitanja istorijskih situacija u veoma sličnim slikarskim rukopisima.

Snažne vizuelne pulsacije koje se emituju sa slika Petra Djuze adekvatne su upravo temama svakodnevnice iz njegovog neposrednog životnog i umetničkog okruženja. Za Djuzu danas naravno da nema više nimalo upita oko toga šta je cilj njegovog slikarstva, koje su to unutrašnje i spoljašnje pobude što ga kao angažovanog i nadasve zabrinutog stvaraoca motivišu na ovakav kreativni čin shvaćen iznad svega kao etički stav. Duboko svestan da pripada upravo srpskoj slikarskoj dijaspori na Kosovu i Metohiji, usamljen i izolovan, Petar Djuza pribegava svom prvom i poslednjem sredstvu: slikarskom prisustvovanju i posvećenom optuživanju poput sablasnog hroničara svakodnevne zbilje. Kosovskometohijski dosije osamdesetih godina može imati i sledeća poglavlja: ’Plač hvostanske dece’, ’Reč stvoritelja Istočnicima’, ’Dvoglavoorlaš zatire seme Istočnika’, ’Prekalska apokalipsa’, ’Molitva Petra Koriškog za izgnanike’, ’Čivote popoljuvaše, nejač obesčastiše: prizori dana sudnjeg’, ’Paraskeva zaštitnica preti groboskrnaviteljima u Srbici’, itd. kako je ispisano na nazivima ovih slika Petra Djuze. Ova strašna, zloduha hronologija zemlje Hvostanske izgleda da pokasno tek uznemirava naše savesti, gotovo da smo tek pred teškim i bolnim otrežnjenjem, pred buđenjem iz dubokog opojnog sna iz koga se kao kroz gustu maglu otrže čitav jedan narod.

Jovan Despotović

Galerija savremene likovne umetnosti, Novi Sad, 1988