Petar Đuza – Slikarski dnevnik

Zračenje Kosovskog mita, na različite načine, nastavlja da deluje i u današnjoj umetničkoj praksi brojnih srpskih stvaralaca. Naravno da se istorijska situacija potpuno promenila, pa je od izvornog sadržaja ovog velikig mita ostala tek blaga reminiscencija, početni inspirativni impuls, a u delima savremenih autora on doživljava adekvatni preobražaj shodno aktuelnom političkom kontekstu. Heroika mita prerasla je u tragiku zbilje; nekadašnji junaci poput Strahinjića Bana, braće Jugovića ili Miloša Obilića, danas su postali igumanija Ilarija, Djordje Martinović i majka Tatjana. Nekadašnji dvorski umetnici postali su društveni izopštenici. Načinjen je puni krug tokom manje od jednog veka, s tim da je povesna spirala koja ga čini umesto vertikalnog zamaha pokazala osobine direktnog sunovraćenja od projekta državotvorne perspektive do epiloga nacionalnog poraza. Osetljivi umetnici danas reaguju primereno sopstvenom kreativnom shvatanju nebežeći da identifikuju i oblikovno zabeleže te teške trenutke savrmenog usuda. 

Medju malobrojnim kosovsko-metohijskim umetnicima, Petar Djuza spada u red onih koji su prvi reagovali na ovaj način i u čijem su delu naglašene pomenute karakteristike vremena. Sledeći jednu od mnogobrojnih, a za njega je ona sigurno najrelevantnija, intencija moderne umetnosti po kojoj je ona nužno i politički angažovana (kako je na primer shvatao Oskar Kokoška) Djuza je došao do jednog specifičnog slikarskog iskaza čije se sve osobine sustiču u potrebi da vlastitim delom svedoči o vremenu u kome živi i stvara. Njegove velike slike su upravo najnovije freske kosmetskog vremena, hronike-prizori zastrašujuće zbilje u kojoj nema pobednika – svi su poraženi. Djuza se ni malo ne libi da ukaže na uzroke, na početak i ishodišta zla – otuda se ovi njegovi radovi mogu pokatkad činiti i kao direktni govor – upiranje prsta u živu ranu zabluda i kolektivne nemoći. Opšti nivo istinitosti ovih slika, ili objektivnost slikarskog prizora Petra Djuze, postiže se i posebnim postupkom apliciranja fotografije, ili slikanja po njima, zatim tekstovima i simbolima koji neomogućavaju višesmislene interpretacije, već percepciju vode prema jednom ishodu. Ove slike su istovremeno izvedene neposredno, sirovo, bez ulepšavanja, stilskog ili estetskog razradjivanja, ili preterane brige za vizuelnu konzistentnost. Ove nove slike Petra Djuze iscedjene su iz autentične potrebe za vidom dokumentarne hronike bez ukrasa ili suvišnog doterivanja. Te njegove slike kao da su i same pretrpele kataklizmu, kao da su zajedno sa narodom prošle kroz proces destrukcije i poništavanja. Poneki put se može činiti da su one po nekim njihovim unutrašnjim razlozima i vizuelnim standardima bliske srodnim umetničkim prethodnicama, kakve su u pojedinim periodima Pikasove slike ili delovi opusa Georga Grosa, vanrednih primera u umetnosti XX veka koje su narasle do paradigmatskog fenomena u oblasti angažovane umetnosti. No, Djuza se istovremeno ne odriče ni sopstvene slikarske tradicije iz dublje istorijske prošlosti; otuda u pojedinim njegovim radovima evokacija fresko-slikarstva ortodoksnog porekla, punog simboličnog značenja i predstava koja upućuju na postojanje večitih pitanja o sudbini i ishodištima čovekove individualne ili nacionalne egzistencije. 

Ako se poznaje angažovanost Petra Djuze, i to ne samo kao slikara po profesiji, već i kao novinara, likovnog kritičara, i u novije vreme i kao istraživača kulturne baštine Kosova i Metohije, iako se ona uporedi sa njegovim političkim stavom u odnosu na tekuća zbivanja, lako se pronalaze argumenti za naglašavanje autentičnosti ovih radova. Djuza je epska ličnost medju kosovsko-metohijskim umetnicima, i uz Svetomira Arsića-Basaru najdalje je otišao u oduživanju umetničkih dugova današnjice. Slikarski dnevnik osamdesetih godina Petra Djuze dostigao je dokumentarnu vrednost za prepoznavanje i tumačenje istorijskih tokova na planu specifičnih političkih uslova. Duboki strahovi koji se emituju sa ovih njegovih slika mogu biti i poslednje upozorenje da se bezumlje zaustavi, da se retrogradni civilizacijski procesi koji traju preokrenu u suprotnom – poželjnom pravcu; dovoljno su snažni da se savest uznemiri – čime je sveti slikarski čin angažovane umetnosti postigao krajnji cilj i zadovoljava mnogostruke zahteve čak i razmaženih estetskih potreba današnje publike.

 

Jovan Despotović 

Salon Muzeja savremene umetnosti, Beograd, 1990