Kosta Bogdanović – Vizanteme

Moderna umetnost je mnoge umetničke fenomene dovela u pitanje kritički se odnoseći prema njima. Neke je čak i negirala stvaranjem potpuno novih formi koje su odgovarale isključivo novom vremenu, njegovim vlastitim epohalnim strukturama vrednosti i estetičkim kategorijama. Uporedo sa novim generacijama ikonoklastičkih propovednika koji su svi odreda definisali bitne pozicije Moderne, poput Kandinskog, Maljeviča ili Dišana, delovali su, i to veoma agresivno i upečatljivo, i neki novi borci za ikonu – ikonopoštovaoci koji su vlastitom praksom definisali osnovne pojmove likovne umetnosti, njene supstancijalne i ontološke slojeve. Među vodećima u ovom taboru svakako su i Sezan, Pikaso, Tatlin. Zbivanja u aktuelnoj umetnosti XX veka kretala su se uglavnom unutar ovih krajnjih pozicija stvarajući živu sliku mnogobrojnih pokreta, grupa, stilova i pojedinačnih autorskih dopri-nosa aktivnoj kreativnoj atmosferi.

Upravo su ovakvi ekstremni oponenti obeležili istoriju umetnosti ostajući u ranijim periodima često zaklonjeni iza teških nanosa teorija i tumačenja najpre sakralnog, potom sve svetovnijeg i napokon građanskog dogmatizma. Najpoznatiji tumači umetnosti iz crkvenih krugova, baš kao i najpoznatiji filozofi koji su se bavili izučavanjem prirode i ciljeva umetnosti, negovali su jedan istrajni duh kontinuiteta uporno se trudeći da vlastitim estetičkim kategorijama pronađu nova aktuelnija određenja ali uvek na liniji tradicionalnih filozofskih i drugih teorijskih sistema. U tome su fundamentalna, dogmatička iskustva poznatih teoloških sistema ostala kao osnova trajne kategorijalizacije koja se nikakvom aktivnošću nije mogla zaobići ili izbeći. To važi do današnjeg dana. Sledom takvih sistema spoznaje umetnosti u hrišćanskom korpusu znanja definisana su dva osnovna toka u oblasti estetike. Zapadna – rimokatolička varijanta je neprestano pokazivala interesovanje za promene koje su sledile opšte filozofske i političke prilike. Istočna – vizantijsko-pravoslavna varijanta je ostala veoma inertna i nepromenljiva, tako da se čak i danas u vizuelnim umetnostima vode rasprave postavljene na nepromenljive estetičke kanone.

Ako se uzmu u obzir navedena opšta mesta, za savremenog stvaraoca iz ovog podneblja sa srpsko-vizantijskom tradicijom zapravo se postavlja jedinstveno pitanje učestvovanja u ikonoklastičkom ili ikonoboračkom estetičkom sporu. Pitanje poštovanja predmeta umetnosti – slike, ikone, kipa, provlačilo se u različitim varijantama sve do danas. Ako pratimo polemike koje su se vodile u novijoj umetnosti (na primer, poznata polemika oko pravoslavnog živopisa koju su tokom 1886. i 1887. godine vodili Valtrović, Maletić, Steva Todorović i Đorđe Krstić), možemo ih svesti na taj antagonizam, čak i na pitanja modernizma u srpskoj savremenoj umetnosti koja su stalno aktuelna i potencirana od pedesetih godina. To se može uzeti kao prelamanje iskustava u vezi sa mestom i ciljevima likovnih predstava bilo u crkvenoj bilo u građanskoj umetnosti. 

Mesto i uloga predmeta umetnosti u vajarskom iskustvu Koste Bogdanovića određeni su i ovim relacijama. Naravno da je vizantijska estetika vizuelnih umetnosti tek predtekst ili pomoćna gnoseološka disciplina u razumevanju te uloge predmeta umetnosti ali ona upravo zbog toga i deluje svojim unutrašnjim kodovima, kreativnim determinantama i fizičkom voljom stvaranja. Ovi pojmovi se mogu protumačiti pomenutim sistemima (sa)znanja ali, sa druge strane, oni su oslobođeni upravo zahvaljujući iskustvima modernizma kojih je Bogdanović potpuno svestan. Šta više, ta praksa preplitanja u njegovom stvaralaštvu je evidentna. Koji su njegovi načini razumevanja i interpretacije Vizantije kroz modernizam, ili načini razumevanja modernizma na vizantijski način? Antinomičnost oblika Koste Bogdanovića ukazuje vrlo delotvorno i materijalizovano na taj dodir nespojivoga. Kao stvaralac – vajar Bogdanović traga za dometom forme. To je primarna struktura petougla koja ima poreklo u čistoj empiriji ovog oblika koji se u prirodi obrazuje na različite načine i uvek ima istu funkciju: ekonomičnost vlastite strukture u energetskim interferencijama sa okolinom. Ovaj primarni ili svedeni oblik za Bogdanovića, kao savremenog stvaraoca sa različitim iskustvima vizuelne percepcije, poseduje još i element naznake treće dimenzije, onog osetljivog trenutka kada “skica”, dakle mentalna aktivnost, postaje telo – predmet, dakle činjenica fizičke aktivnosti. Otuda se već niz godina u delu Koste Bogdanovića ponavlja oblik petougla kao svojevrsni individualni “dizajn”, objašnjavan na veoma mnogo načina. I najzad, delo mislećeg stvaraoca Koste Bogdanovića, za koga je uvek uznemirujuće i otvoreno pitanje estetičkog smisla, može se objasniti teleološkim iskustvima starovizantinaca. Za njih je oblik, slika, (i napokon) kip, pitanje transcedencije: zamena duhovnog supstrata volje za činjenjem gotovim predmetom, dakle učinkom te volje što je ipak sporedno, sekundarno a u ekstremnim slučajevima (na primer u konceptualnoj umetnosti) i nepotrebno. Dakle, delo Koste Bogdanovića jasno odaje navedenu dvostrukost, uslovno govoreći, kroz dominantnu duhovnu aktivnost kao želju za stvaranjem oblika i samog estetskog oblika po sebi kao “neophodne činjenice.

U detaljnijoj opservaciji radova Koste Bogdanovića moguće je otkriti niz elemenata koji potvrđuju navedene relacije, materijali koje upotrebljava (drvo, metal, terakota), njihove razlike i različiti postupci obrade; boje (plava ili prirodna boja materijala) koje takođe ukazuju na paralelu Moderna – Vizantija a u okviru vizantijskih tema na transcedentnost i uporedno postojanje opozitnih kategorija duhovnog i fizičkog postojanja; naročiti refleks svetla u kombinovanju sa senkama reljefa postaje nužno transcedentan i govori o prisustvu vanmaterijalne volje; konstantni oblik (poput svojevrsne unutrašnje dogmatičnosti) koji sadrži ili upućuje interpretaciju pretna simboličkoj i slikovnoj supstanciji njegovog dela.

Veoma instruktivna.studija Viktora Bičkova “Vizantijska estetika” svakako da je temeljna za ovu vrstu tumačenja veza vizantijskih tema sa savremenim stvaralaštvom, odnosno sa onim delima koja su za tu estetiku referentna. Utisak je da se stvaralaštvo Koste Bogdanovića može u tim kategorijama tumačiti. Između ostalog, Bičkov navodi i misao o “beskorisnoj koristi estetske delatnosti” za vizantijske stvaraoce. Da li je u slučaju kreativne volje Koste Bogdanovića njegova središnja intencija u “beskorisnom uživanju u ljubavi”? 

Jovan Despotović 

Salon Muzeja savremene umetnosti, Beograd, 1992