Emil Sfera – Portreti automobila

Portreti automobila Emila Sfere 

Ovakav naslov je dakako nemoguć – portreti automobila? jer, portretisati, prema definiciji, moguće je samo Ijudski lik, njegov izgled koji proizlazi iz karaktera ličnosti. Međutim, izgled kao sudbina kakvog industrijskog proizvoda, kakav je i automobil, praćen kroz likovnu umetnost dvadesetog veka omogućava njegovo prikazivanje na način vrlo sličan, ako ne i istovetan, karakternom portretisanju čak i mašinske civilizacije. 

Počelo je naravno sa futurizmom – njegovom opsesijom modernim tehnologijama na čijem je najvišem mestu stajao upravo automobil kao simbol kretanja, brzine, promene, napretka. Ovaj avangardni umetnički pokret nastojao je da integriše savremena tehnička sredstva i savremenu umetnost i sa ogromnim optimizmom gledao je (vidi se u njegovom manifestu iz 1910 godine) na mogućnost i perspektivu industrijskog razvoja i njegovog značaja za život i stvaralaštvo. Mesto mašinskog sveta u umetnosti bilo je naročito istaknuto kao znamenje i njihovog a svakako i budućeg vremena, otuda uostalom i naziv ovog pokreta. No, ubrzo su mašine pretvorene u sredstva masovnog uništavanja koje je kulminiralo u dva svetska rata pa je ovaj vedri i afirmativni odnos prema industrijskim postignućima potpuno izmenjen. Ta nova skepsa prema modernoj civilizaciji potisnuta je u vremenu pop-arta ali je tada predmet slikan kao odljuđen, usamljen, sam sebi dovoljan po svrsi i funkciji. Umetnici su tada pokazali da je čovek očigledno postao zasićen njihovom ogromnom proizvodnjom i sve besmislenijim namenama. Danas, na kraju ovog veka stvaraoci zapravo pokazuju posle svih promena raspoloženja, ambivalentan odnos prema predmetima (svakodnevice) kojima su okruženi. Iz ta dva osnovna stava – prihvatanja i odbijanja nastali su u poslednje vreme mnogobrojni lični, intimni, duboko privatni doživljaji izazvani predmelom i njegovom sudbinom u aktuelnoj umetnosti i poprimili su posve drugačiji karakter. Jedan od njih postavio je u svojim slikama i Emil Sfera. Tematski je Sfera u ranijim slikama bio raznovrsniji: slikao je kišobrane, velosipede, telefone, automobile, a danas je on jedino zainteresovan za formu i značenje te simboličko mesto ovog poslednjeg i to sem u nekoliko slučajeva, isključivo za popularnu, dugotrajnu i masovno proizvedenu „Bubu”. Ovaj model zaista traje neprekidno od nacističke epohe kada je ona dizajnirana i konstruisana tako da bude dostupna što većem broju Ijudi. Ona se danas još uvek proizvodi. Emil Sfera je u tom fenomenu još nešto razumeo: postojanost oblika ovog automobila ekvivalentna je promenljivosti njegovih značenja a to znači da je moguće u karakter te forme i još više i semantiku njegovih ishodišta upisati vrlo individualne želje, potrebe, fantazme, čak psihološke projekcije. U slikama Emila Sfere „Buba” je i simbolička konstanta u nekolikim značenjskim slojevima. Najpre, to je fenomen njene dugovečnosti koji u uslovima masovne potrošnje svedoče o jednom uspešnom kontinuitetu, dobro pogođenom ukusu i estetici oblika trajnijeg stanja. Sfera u slikama upravo te osobine naglašava uz jednu karakteristiku koja je u skorije vreme kod njega sve prisutnija: karakleristična linija ovog oblika postepeno se gubi, pojednostavljuje, deformiše a to vodi gubljenu forme, dakle i poznatog identiteta, a ovo je jedna danas izrazito prisutna osobina i ima opštu simboliku ove epohe. S druge strane takođe smo svedoci vremena u kome su prenaglašene upravo individualne umetničke osobine, lične mitologije svakodnevice i intimne poetike unutar današnjih umetničkih jezika. Najzad, već primećene osobine njegovih slika tumačene su i kao svojevrsni „portreti automobila” koji poseduju toliki stepen pomenute personalnosti da se čak rnože govoriti i o auto-portretskim radovima, dakle samoprojektujućim stanjima samog Sfere u vlastitim slikama, a to posredno dokazuje i rezličiti izgled njegovih slika: neke od njih su humorne, vedre, vesele u kolorističkoj i opštoj atmosferi, druge su pak smračene, deprimantne, apokaliptične po opštem piktoralnom sadržaju. I još, simbolika sudbine predmeta (i tela) u modernoj i savremenoj umetnosti upravo se razvija samo u jednom smeru – prema stalnom potvrđivanju njegovog nestanka sve do supslitucije njegove predstave znakom, dalekom vokacijom, asocijacijom. U istom pravcu tekla je i alijenacija, obezljuđivanje, usamljivanje i izolovanost onih koji su te predmete kreirali, koristili, slikali i koji zapravo imaju istu sudbinu čije je ishodište u konačnom nestanku. 

Expresia urbana, stilski je rod kome pripadaju nove slike Emila Sfere, i po tim osobinama one su adekvatne plastičkom ekspresionizmu umetnosti devedesetih. A sudeći prema visoko izraženoj ličnoj mitologiji ove slike su autentične ikone svog vremena.

Jovan Despotović 

Pokrajinski kulturni centar, Priština, Dom kulture, Smederevo, Kulturni centar, Kovin, 1996, Mala galerija Centra za kulturu, Pančevo, 1997