Oslikana reč

Sto osamdeset učesnika 38. zlatnog pera Beograda ukazali su svojim radovima na neke od danas dominantnih karakteristika jedne discipline primenjenih umetnosti koja se naziva ilustracijom – pre svega i najčešće knjiga, ali i drugih sredstava umnožavanja u sistemu masovne komunikacije: dnevne i periodične štampe, stripova, plakata (reklamnih i promotivnih), filmskih i televizijskih animacijs itd., sve do tek stidljivo naznačenih i pionirskih primera kompjuterske umetnosti elektronskih medija. Dakle, od Gutenbergovog vremena pa sve do najnovije kulture cybera na kraju ovog milenijuma, stvaran je jedinstveni svet umetnosti koji je na logici vlastitih potreba, tehnika i ciljeva izgradio specifičan estetički jezik koji u sebi obuhvata mnoge naglašene karakteristike – upravo zbog takve njegove, kako je prvenstveno određeno, pragmatične namene.

 

U osnovi te funkcionalne potrebe je zapravo i način vizuelizovanja neke misli nastale i iskazane u drugom kreativnom posredniku – u literaturi ili kakvom njoj srodnom tekstu. Način uspostavljanja složene relacije između slike i teksta je veoma staro pitannje koje je u istoriji umetnosti stalno na dnevnom redu, a odgovori koji otuda potiču prošli su kroz mnoge etape, odnosno teorijske škole. U ekstremnim slučajevima – hermetičnoj literaturi i neikoničkom slikarstvu, kada je reč o striktnim jezičkim postavkama ovih umetnosti, redovno je dolazilo do totalnog podvajanja ovih disciplina: takva vrsta književnosti zapravo je s namerom izbegavala mogućnost bilo kakvs vlastite vizuelne predstave, a pomenuta likovna umetnost iz svog sadržaja isključila je ma kakvu narativnost. U svim drugim slučajevima koji su se prirodno smestili izmedu ovih krajnosti, stvoren je zanimljiv svet umetnosti sazdan od delikatnih niti koje manje ili više direktno grade smisaone veze među njima. 

Što se tiče samog jezika vizuelnih umetnosti, a ovom prilikom nas jedino on zanima, koji je funkcionalno, čak utilitarno u nekim slučajevima određen prirodom odnosa literarnog i likovnog, on nije nimalo ostao pošteđen od poetičnih i stilskih promena koje su se kontinuirano nizale u njenoj dugoj povesti, zapravo u sestrinskoj blizini – likovnim umetnostima. Praćenjem onog što se danas zbiva u oblasti ilustrovanja knjiga i drugih bliskih disciplina ko je obuhvata izložba Zlatno pero Beograda, neposredno se zapažaju kreativna istraživanja i realizacije od tvrdog odnosa čistog realizma do mekog lirskog odgovora na literarne podsticaje, sve do punog autonomnog jezika simbola i znakova koji takođe nalaze opravdanoga mesta u ovoj stvaralačkoj delatnosti. Unutar ovih tačaka nalazi se mapa brojnih poetičkih mogućnosti ilustrovanja – u pravom i uobičajsnom smislu ovog pojma. 

Prve štampans publikacije baš koliko i upotreba ilustracija u manuskriptnim knjigama imala je ulogu ubedljivijeg prenošenja tekstualnog sadržaja – dakako osnovne civilizacijske i kulturne poruke svoga vremena izražene religijskim načelima ili kanonima. Danas smo, pak, očigledno u epohi začetka jednog potpuno drugačijeg univerzuma – globalne mreže elektronskih hipermedija u kojoj veoma izrašeno mesto ima nova vrsta ikone – digitalne slike nastale upotrebom kibernetičkih posrednika. Nema sumnje da je, ne samo u oblasti publicistike, dakle, tzv. stolnog izdavaštva koje omogućavaju kompjuterski tehnički sistemi, već i u globalnom smislu sveopšte nove vizuelizacije koja postepeno popunjava sav raspoloživi prostor našeg života i radnog ambijenta, u toku proces ponovne obnove aktuelne kulture koja se vidi i u zahtevima za novim vrstama i izgledom ilustracija, dakle stvaranjem slika namenjenih veoma promenjenom mentalitetu, senzibilitetu i potrebama današnjih korisnika. Doduše, tek poneki primeri ove vrste umetnosti koji su skromno zastupljeni na izložbi, mogu se uzeti kao naznake nastupajućih promena. 

To je budućnost, sadašnjost je zaokupljena nedoumicom da li ova vrsta ilustracija može postojati izvan striktnog odnosa sa svojim primarnim, literarnim sadržajem? Fenomen ovog roda umetnosti, svakako zbog toga što je relacija utilitarna, određen je literarnim tekstom, ali je njen vizuelni jezik zapravo autonoman. To se pre svega vidi iz mnoštva stilskih pokazatelja koje pratimo u brojnim radovima koji su na izložbi prikazani. A njihove unutrašnje esletičke odrednice uzrokuju ocenu o samostalnom umetničkom životu. Bliska povezanost ove vrste radova sa književnošću je razumljiva, međutim, moguće je još više naglasiti i njihovu pretežnu kreativnu stranu, onu koja svakoj umetnosti osigurava nezavisno i individualno postojanje. Stepen tog samostalnog statusa isključivo je u rukama stvaralaca, u njihovom umeću da ostvare istinsko delo. Gledano iz ove pozicije, ilustracija će ostati sasvim legitimna umetnička disciplina odgovorna isključivo vlastitim estetskirm vrednostima i merilima. 

Jovan Despotović 

38. Zlatno pero Beograda, 4. međunarodni bijenale ilustracije 1996, Muzej ’25. maj’, Beograd, 1996