Led art – Ikonomahija ili torpedom u Led

Jedna krajnje neobična izložba/predstava postavljena/izvedena u Paviljonu „Veljković” 25. decembra 1998, simbolično je ukazala na dalju aktuelnost procesa. Sastojala se iz radova tridesetak umetnika, slajd i video-projekcija novijih akcija grupe Led art, te nastupa trupe Torpedo koja deluje u području aktuelnog beogradskog teatarskog akcionizma. U njihovoj organizaciji načinjena je simulacija jedne umetničke izložbe otvorene razornom, doslovno destruktivnom akcijom „vlasti” koja je na licu mesta uništavala radove spaljivanjem, razbijanjem, cepanjem ili upotrebom sprava-uništavača: šredera (za sečenje papira) i prekrupača (za drobljenje tvrđih materijala). Ovaj živi performans nazvali su „Torpedom u led” (kao „čekićem u glavu”) s idejom razbijanja svekolike zaleđene stvarnosti – pa time i kulturne, umetničke i estetičke: vatrom protiv zamrznutosti! 

Predstavi su se priključili dobrovoljci, umetnički sindikalisti i brojni neudruženi stvaraoci – ikonodobrovoljci s naše oficijelne i alternativne scene (…) Akcija je završena sakupljanjem spaljenog umetničkog otpada u specijalne kese (spacebag) kao materijal-đubre za sledeće akcije i gozbom na tako deponovanom smeću. 

Uvodni tekst napisao je slikar Predrag Kočović pod naslovom „Zašto dobri i pametni Ijudi uništavaju svoj rad”, u kojem je načinio povesni i semantički luk od tradicionalnog umetničkog stvaralaštva do recentne art-produkcije, dakle, od prošlovekovne romantične predstave umetni-ka kao genija jedinstvenih sposobnosti do kraja modernističkih utopija kada je umetničko delo postalo roba na završetku ovog veka. Autor se u ime svih učesnika pita: „Zar i posle svega da budemo angažovani umetnici, umetnici-moralisti?”; iako je ova nedoumica možda ostala da lebdi u vazduhu, ipak je otvorila prostorza jednu novu ili drugačiju kreativnu (samo)destrukciju novih značenja i formi kao nastavak onih „estetika destrukcije, estetika odvratnog, estetika đubrišta” čime se, uostalom, Led art bavi, kako smo proteklih godina imali prilike da mnogo puta gledamo, u različitim kontekstima i na zorne podsticaje vlasti. 

Ove akcije, upravo kompleksni umetnički čin, izraz su opšte društvene destrukcije u kojoj se odvija i primetna autodestrukcija aktuelne umetnosti koja istovremeno izražava snažno osećanje etičke savesti. Publika je tom prilikom prisustvovala simboličkom (ali i stvarnom) činu s mnogobrojnim slojevima značenja i implikacija: jedan od tih uzgrednih fenomena je, prema svedočenju učesnika, i zaprepašćujuća pasivnost, doduše malobrojne i probrane publike, koja je mirno, bez uzbuđenja i gotovo sa simpatijama i razumevanjem pratila akciju „vlasti” koja uništava umetnička dela – čak njihove autore tera da ih sami razore. Tumačenje bi moglo ići putem svesti o opštoj utučenosti i zastupljenosti odbrambenog refleksa koji je ovdašnji totalitarni režim uporno, izgleda i uspešno, izgradio u desetogodišnjem periodu. Ovdašnje malobrojne male enklave slobodne umetnosti nisu uspele da se zbog mnogih restriktivnih razloga nametnu široj publici te je stoga i ukupna delatnost Centra za kulturnu dekontaminaciju, u čijem se okrilju odigrao ovaj projekt i uz svu njegovu energičnu i raznovrsnu produkciju i delatnost, protiče u jedino mogućem – društveno marginalizovanom okviru. Otuda se nazire i snažna simbolika koja povezuje CZKD i akciju „Torpedom u led”. Takođe je tom vezom uspostavljena i jedna čvrsta korelacija ovog protestnog performansa sa socijalnom i umetničkom zbiljom sada i ovde – zapravo u epohi Miloševićeve opšte diktature.

Recentna antiikonomanija u interpretaciji Led arta i Torpeda po svemu je zaključni fenomen procesa koji se očigledno kontinuirano u ovim prostorima odvijaju od kada se pojavio problem tumačenja smisla slike. Kraj ove decenije samo je uspostavio nove povode karakteristične za još jednu od brojnih epizoda u nizu borbe za slobodu umetničkog stvaralaštva, upravo među najrelevantnijim vidovima u opštem otporu spram totalitarizama ma kakvog da su oni predznaka. 

Jovan Despotović 

Centar za kulturnu dekontaminaciju, Beograd, 1998