Baština – Zadužbine, legati, zaostavštine

U poslednje vreme je kod nas naglo porastao interes za legate. Namera nam je da ukažemo na širi istorijski i društveni kontekst koji je uticao na pojavu, razvitak i raznovrsnost ovog fenomena kod Srba. Čin donatorstva u našem kilturnom prostoru ima dugu i kontinuiranu tradiciju. Od nastanka srpske države krajem XII veka do danas neprekidno je postojao veoma različit oblik i namena materljalnih i kulturnih zadužbina. Praćenjem njihovog razvoja shvatamo da su to — u isto vreme — i svedočanstva o društvenom i političkom prisustvu darodavaca, kao i očigledan pokazatelj njihovog ličnog afiniteta i umetničkog shvatanja. 

Iz srednjeg veka do nas su istrajali veliki ktitorski kompleksi manastira i crkava. To su najvidljiviji primeri donatorskog čina. U prvo vreme ovakve zadužbine su mogli osnivati samo članovi vladajuće dinastije, tokom vremena i ostali vlastelini i ličnosti sa vrha državne i crkvene hijerarhije (srednji vek je prebogat ovih zdanja) a svi oni su imali mogućnosti i želja da sopstvenom narodu i potomstvu ostave u nasleđe umetničke koji će kroz vreme pronositi i njihova imena. Kako je tokom srednjeg veka srpska držsva jačala i razvijala se u svim oblastima — političkim, ekonomskim, kulturnim — tako se povećavao i broj zadužbina i njihova umetnička vrednost. U ovome su, naravno, postojali i razlozi prestiža u odnosu na susedne države, u prvom redu na Vizantiju, od čije su društvene strukture preuzimani modeli i oblici. 

Pred samo stvaranje nezavisne držrve knez Miroslav, brat Simeona Nemanje, osnovao je manastir sv. Petra u Bijelom Polju. Ovai ktitor je danas mnogo poznatiji po tome što ie naručio Jevanđelje izuzetnog umetničkog značaja zbog svojih minijatura i drugih likovnih ukrasa, koje danas nosi njegovo ime. Za članove vladaiuće dinastije vezane su najznačajnije zadužbine srednjovekovne Srbije: počevši od Studenice rodonačelnika Simeona Nemanje, zatim Žiče njegovih sinova Stevana Prvovenčanog i sv. Save, Mileševe kralja Vladislava. Sopoćana Uroša I, Gradca njegove žene Jelene Anžujske i Arilja kralja Dragutina koji su nastali tokom XIII v. U sledećem stoleću osnovane su, da opet spomenemo samo najkrupnije komplekse vladajuće kuće, Gračanica najvećeg zadužbinara srpskog srednjeg veka — kralja Milutina, zatim Dečani Stefana Dečanskog, sv. Arhanđeli Dušana Velikog, Markov manastir kralja Vukašina, Ravanica kneza Lazara. U XV veku, veku gubitka nezavisnosti, izgrađena je Manasija despota Stevana Lazarevića. Uz ove najznačajnije spomenike koji se nalaze na teritoriji današnje Srbije i Kosova, sagrađen je veliki broj zadužbina koje su Srbi ktitori podizali u Makedoniji, Bugarskoi i drugim oblastima tadašnje srpske države, a takođe i izvan njenih granica. Za ovo poslednje primer je manastir Hilandar na Svetoj Gori (Grčka) koji su osnovali kraiem XII veka Simeon Nemanja i sv. Sava, a koji su često, tokom vekova, obnavljali i dograđivali njegovi potomci i naslednici. 

Posle gubitka državne nezavisno nastavlja se ktitnrstvo u oblastima severno od Srbije gde se nadalje uspostavlia kontinuitet. Despot Đurđe Branković osniva Krušedol početkom XVI veka i taj je manastir uzor za crkvene zadužbine sledećih vekova. U samoj Srbji do XIX veka ktitorstvo velikih spomenika je krajnje svedenoo i nedvosmisleno svedoči o novim istorijskim prilikama. Nešto je bolja situacija posle dobijanja crkvene autonomije sredinom XVI veka kada se ponovo započinie sa podizanjem velikh celina ovog puta u  samom  središtu crkve  — u Patrijaršiji u Peći. 

Osim podizanja monumentalnih zdanja crkava i manastira, ktitori su naručivali i poklanjali svojim zadužbinama živopise, umetnički izrađene predmete bogoslužbene namene i druge predmete primenjene umetnosti kakvi su na pr. vez. tkanine, posude, nameštaj, zatim rukopisne knjige naročito ukrašavane — spolja okovom plemenitog metala sa dragim kamenjem, a iznutra je tekst iluminiran minijaturarna. U veoma značajne i popularne poklone zadužbinama spadaju i brojne ikone. U dubrovačkom arhivu sačuvan je dokument iz XIII veka o depozitu župana Dese i njegove majke kraljice Belosave u kome se pominje njihova porodična zbirka ikona. Ovo je prva poznata kolekcija slika kod nas. Sadržala je 21 ikonu, a za dve se izričito navodi da su stare — ycona una vetus. Srpski srednjovekovni pisac i hroničar arhiepiskop Danilo spominje da je u dvora Stevana Dečanskog bilo ikona. Kolekcioniranje slika i umetničkih predmeta bilo je započeto u srednjem veku. U pomenutom depozitu župana Bese nalazile su se i umetničke izrađevine od plemenitog metala: 17 zlatnih i srebrnih predimeta različite namene, 4 srebrom okovana jevanđelja, zatim zbirka od 30 rukopisnih knjiga. Porodice Vuka i Đurđa Brankovića u Dubrovnik deponuju kolekciju predmeta od plemenitog metala ukrašenih dragim kamenjem i biserom — pominje se njihova kolekcija od 70 srebrnih čaša. 

Ekonomski razlozi nisu uvek bili jedini pokretači za sakupljanje dragocenih i umetničkih predmeta u srednjem veku. Veoma je značajno, i o tome se vodilo računa, da se predmeti naručuju u određenirn radionicama — čak kod istog majstora. Ličnost majstora-umetnika već tada postaje značajna za sakupljače. 

RAZVOJ 

U našoj kulturnoj istoriji mogu se uočiti različite faze kolekcioniranja. Ovo sakupljanje predmeta, najpre kao zbirke stvarane u srednjem veku, da bi najčešće prerasle u muzeje, bilo je motivisano određenom namerom koja je sazrevala u svesti ljudi kao odraz njihovih potreba, životnih uslova i društvenog položaja. Prema motivu sabiranja menjale su se i sadržina i funkcija zbirki; dok su u prvom vremenu razvoja oni jednostrani (specijalistički), kasnije su po stajali kompleksniji. Krajem evropskog prosvetiteljskog XVIII veka sazreo je sveobuhvatniji enciklopedijski muzej, tada još uvek privatan, ali koji će u okvirima nacionalnih pokreta prerasti u nov muzeološki kvalitet — u javni muzej, koji će nositi, gotovo po pravilu, naziv narodni. 

U XIX veku u Srbiji, i u oblastima u kojima žive izbegli Srbi, nastaje nov polet društvenog i kulturnog razvoja. Sastavni deo prosvetne istorije i novog građanskog društva čine i nove vrste donatorstva i dobročinstva. Gotove sve prosvetne i obrazovne ustanove tokom ovog veka bile su osnivane od dobrovoljnih priloga pojedinaca koji su ih potom neprekidno pomagali i osnivali nove. Tako je u Pešti 1826. od dobrovoljnih priloga osnovan početni fond za Letopis, najstarije među današnjim književno-naučnim i kulturno-prosvetnim ustanovama Jugoslavije — Matice srpske. Tokom dugog po stojanja, ona je izdavala časopise i knjige, nagrađivala književna, naučna i popularna dela, prikupljala knjige i umetnička dela omogućavajući da služe publici, davala stipendije srednjoškolcima i studentima, podizala spomenike zaslužnim ljudima, organizovala umetničke izložbe i tome sl., sve to isključivo privatnim ulaganjima građana. Svoje zbirke knjiga i umetničkih predmeta Matici su ustupali brojni kolekcionari. Novosadsko Srpsko narodno pozorište osnovano je privatnim zadužbinama. 

U veoma velike zadužbine spada fond Save Tekelije (1761—1842), političara i pisca, koji je svu svoju imovinuzaveštao 1838. Inženjerijskoj akademiji u Beču i Vojnoj akademiji u Pešti za školovanje Srba oficira. Iste godine je u Pešti osnovao Tekelianum, internat za srpske studente Budimpeštanshog univerziteta. Do 1941. stipendiju Save Tekelije primalo je preko 500 siromašnih đaka sa najboljim svedočanstvima. Osnivanje sremskokarlovačke gimnazije omogućeno je zadužbinom Dimitrija Anastasijevića Sabova,  a  novosadske prilozima barona Mioša Bajića. Kolekcionar slika i starina Jovan Vujić (1863—1934) iz Sente prikupio je za života 20.000 knjiga i i preko 3.000 pisama istaknutih ličnosti, dokumenata i povelja, zbirku starog novca, cružja i dr. Imao je i veliku zbirku slika srpskih umetnika XVIII, XIX i XX   veka. Celokupnu svoju zaostavštinu poklonio je narodu: njegove knjige i dokumenta danas se   nalaze u Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu i biblioteci Matice srpske u Novom Sadu;   zbirka slika je danas delom u Narodnom muzeju u Beogradu, a delom u Galeriji Matice srpske. 

Sličnu situaciju srećemo i u novijoj istoriji Srbije. Nastanak i razvoj najznačajnijih naučnih, prosvetnih i kulturnih institucija, visokih škola i univerziteta, Srpske akademije nauka i umetnosti vezan je za velike zadužbine i privatne fondove. Tako je već prve godine po osnivanju Srpske kraljevske akademije 1889. ustanovljena prva novčana zadužbina Nikole J. Marinkovića posvećena lepoj književnosti; sledeće godine iz njegovog fonda dodeljene su prve nagrade književnicima Lazi Lazareviću i Simi Matavulju. 

Zadužbinari su ličnosti najrazličitijeg društvenog statusa: pored ministara i akademika, to su i knjižari, lekari i apotekari, diplomate, trgovci i industrijalci, sudije i advokati, činovnici — čak i seljaci. I same zadužbine su namenjene najrazličijim svrhama: od onih ko je su se imale upotrebiti za naučne i kulturno-umetničke svrhe do fonda za izdržavanje đaka i studenata, ili nagrađivanje plemenitosti, za pomoć i negu bolesnika ili udomljavanje devojaka. Pred II svetski rat, u Srpskoj kraljevskoj akademiji postojalo je 17 fondova i 65 zadužbina: činili su ih uglavnom novčane zaostavštine (novčani prilozi, vrednosne hartije), zlato ili srebro, različite nekretnine (imanja i kuće). Najrazličitije su bile namene ovih fondova: od podizanja akademijinog doma, za osnovanje i razvoj raznih muzeja, izdavanje dela lepe književnosti ili prevode, za dela moralno-religiozne sadržine,  crkvene i istorijske spise, filološke i filozofske rasprave, izdavanje Jugoslovenske enciklopedije itd. U okviru Akademije uspostavljeni su su legati za određene radove kakkav je, na primer, Fond Lazara Lazara Arsenijevića Batalake iz 1895. namenjen izdavanju njegovoih spisa o Karađorđevom ustanku. Postojali su fondovi za arheološka istraživanja, razvoj prirodnih nauka, izučavanje Balkanskog poluostrva (zadužbina Jovana Cvijića) iz 1926., za izdavanje popularnih knjiga i njihovo besplatno razdavanje narosu (Fond braće Jovanović), za podizanje spomenika i održavanje grobova znamenitih ljudi (na pr. za spomenik Vuku Karadžiću), za podizanje škola i učiteljskih  stanova, za različite umetničke namene: zaostavština testatorke (slikarke) Katarine Ivanović iz 1895. za unapređenje srpskog slikarstva (njen legat safrži i 23 slike koje je poklonila Narodnom muzeju u Beogradu i čine početni fond ovog muzeja). Slična je zadužbina Stevana Popovića Vackog iz 1932. čija se trećina prihoda imala upotrebiti za unapređivanje umetnosti u srpskom narodu i to na polju muzike, vokalne i instrumentalne, slikarstva i vajarstva; njegovo je legat sadržao 2 skulpture i dve slike. Ovaj fond je korišćen i za pomoć Udruženju Cvijeta Zuzorić za njegove aktivnosti u priređivanju umetničkih festivala. Zadužbina Ljubice i Gvozdena Klajića iz 1937. korišćena je, između ostalog, za nagrađivanje đaka više grafičke škole i akademije likovnih umetnosti, kao i za izdavanje dela o likovnoj umetnosti ’s obzirom na sistematsku potrebu informativno-umetičkog vaspitanja naše omladine’. Iz ovog fonda dodeljivane su nagrade grafičkim umetnicima za javno izložene radove u Beogradu, kao i za ilustrovanje knjiga domaćih izdavača. Zadužbina Mihaila Pupina iz 1914. je, pored dodeljivanja nagrada i blagodejanja učenicima iz Južne Srbije, korišćena i za otkupljivanje umetničkih dela za Narodni muzej i publikovanje knjiga iz istorije srpske srednjovekovne umetnosti (iz ovog fonda je od 1922. do 1936. izdato 7 kapitalnih knjiga za istoriju umetnosti). Ovoga tipa je i zadužbina Milana Kujundžića Aberdara čiji su se prihodi koristili za radove Akademije umetnosti. 

Osim ovih fondova u okviru Srpske kraljevske akademije, osnovan je i niz velikih nezavisnih zadužbina. Na prvom metu po značaju i prisustvu svakako je zadužbina Ilije Milosavljevića Kolarca (1800-1878) ’dobrotvora srpske prosvete’. Tokom života davao je znatne sume novca za štampanje knjiga i časopisa, za školovanje đaka. Testamentom je ostavio celokupan imetak za osnivanje univerziteta:  Kolarčev narodni univerzitet počeo je da radi 1932. Na njemu su se održavali tečajevi iz prirodnih nauka, privrede i prava, filologije, istorije, filozofije i umetnosti. Veliki dobrotvor Beogradskog univerziteta je Kapetan Miša Anastasijević koji je 1863. sagradio zgradu i poklonio je ’svom otečestvu’ (dana je tu Rektorat Beogradskog univerziteta). Prvi Beogradski univerzitet osnovan je 1925. zadužbinom Luke Ćelovića. Njegovi su se prihodi imali koristiti za naučne i prosvetne svrhe. U velike zadužbine namenje kulurno-umetničkim i naučnim svrhama spada i zaostavština ’Velimirijanum’ Velimira Todorovića. Posebno je bilo prisutno podizanje i poklanjanje kuća ’na polsu srpskom narodu’. U Beogradu je do danas preostalo dosta zdanja koja natpisima na njihovoim fasadama svedoče o dobročinstvima Nikole Spasića, Nikole i Evgenije Kiki, Sime Andrejevića Igumana, Stevče Mihailovića itd. itd. 

U Srbiji su tokom XIX veka nastale prve privatne zbirke umetnlčkih dela i drugih rariteta koje će vremenom prelaziti u muzeje i tako postajati javne. Prve privatne zbirke vezane su za Miloša Obrenovića. Oko 1831. on je u svom konaku u Kragujevcu imao zbirku minerala — poklon nemačkog prirodnjaka barona Herdera. Oko 1831. zabeleženo je da je imao zbirku starog novca nađenog u Srbiji. Posvećivao je pažnju i slikarstvu. U svom putopisu Otto Pirch 1829. pominje »lepe bakroreze, koji predstavljaju niz starih srpskih vladalaca« koje je viđeo u kneževom konaku. Godine 1833. Miloš je od jednog zemunskog starinara otkupio zbirku ikona i figura — 12 slika, od kojih je 10 srpskih slikara. Tih godina Društvo srpske slovesnosti preuzima od potomaka Lukijana Mušickog njegovu zbirku novca. Veliki deo fondova naših muzeja nastao je prvobitno u privatnim kolekcijama pasiniranih sakupljača, a već osnovani muzeji bivaju vrlo često potpomagani bilo novčanim prilozima bilo raznovrsnim kolekcijama. 

I svoj začetak Galerija stranih dela Narodnog muzeja u Beogradu dobila je 1891. kada je bečki slikar Bertold Dominik Lipaj poklonlo zbirku sllka iz svoje kolekciie i kolekcija drugih darođavaca iz Beča. Ovaj poklon je kasnije u dva navrata uvećavan. Pred kraj prošlog veka kao darodavac se pojavljuje Julija Obrenović, zalim Vladimir Nikolić, minhenski slikar Emil Ul, bečki slikar Rudolf Otenfeld, bečki književnlk Arnim Fridman. Kralj Milan Obrenović je bio poznat kao sakupljač dela savremenih francuskih slikara. Poznato je da je on za vreme boravka u Parizu posećivao iložbe mpresionista i da je kupovao njihove slike (posle 1903. gubi se trag ovoj izvanrednoj kolekcijl). On je narodnom muzeju poklonio svoju kolekciju slika Đorđa Krstica. U to vreme Galerija je bila popunjavana isključivo poklonima: budžetska sredstva za otkup stranih dela nisu postajala. Zahvaljujući poklonima mnogih darodavaca iz inostranstva i zemlje ovaj fond se neprestano uvedavao i tokom XX veka: zbirka novije holandske umetnosti (poklon Amsterdama), zbirka savremene belgijske umetnosti (poklon belgijskih kolekcionara, zbirka novije francuske umetnosti. Muzej je na ovaj način osnovao i nešto skromnije zbirke engleskog, ruskog i nemačkog slikarstva. Godine 1936. Istorijsko-umetnički muzej spaja se sa privatnom kolekcijom kneza Pavla od koga dobija zgradu Novog dvora (danas Predsedništvo SR Srblje) te tako postaje Muzej kneza Pavla. 

DANAS 

Posle II svetskog rata ovi fandovi i zadužbine, uz nekoliko izuzetaka, su — iako već jednom poklonjene narodu — nacionalizovane, a time su promenili i svoju osnovnu namenu. Ovakav trend je ublažavan naglašenom politikom otkupa i poklona države, Na ovaj način je Narodnom muzeju u Beogradu ustupljen deo kolekcije Eriha Šlomovića (ćiji je drugi deo ovih dana postao zuzetno aktuelan). U novim uslovima socijalnog ujednačavanja zadužbne i legati se svode isključivo na umetničke predmete, uz pokušaje njihove prezentacije u autentičnim ambijentima — tzv. spomen sobe. Predratni kolekcionart i darodavci i dalje poklanjaju umetničke predmete; tako je na pr. kraljica Natallja do svoje smrti ustupala slike Narodnom muzeju. Muzej dobija zbirke dr. Božidara Cerovića, Matije Boškovića, Jovana Novakovića i zbirke grafičkih listova porodica Stefanović i Sakelarides. Posebno velike i značajnije kolekcije su ovom muzeju ustupili Dorđe i Lela Lučić, Nadežda i Lazar Ristić (čija je zadužbina izlagana 1975.). Od pojedinaca sa velikim poklonima javljaju se porodica Jeremić, Milica Rakić, Ljubica Todorović, Zora Popović, Vojislav Đurić, a od ustanova Predsedništvo vlade FNRJ, Komisija za kulturne veze sa inostranstvom, Ministarstvo prosvete NR Srbije, Savet za kulturu i umetnost FNRJ itd. Veće zbirke grafika muzeju poklanjaju Sava Rajković i Branislav Stojanović. U najnovije vreme muzeju je ustupljena kolekcija slika đr. Jakova Smodlake. Velikoj zbirci slika evropske avangarde koja se nalazi u zaostavštin Ljubomira Micića predstoji posebna obrada i prezentadja. Narodni muzej se takođe brine i o poklonu Ljubice Luković koja je zaveštala porodičnu kuću u Beogradu u kojoj su sada izložene slike Nadežde Petrovlć i zaostavština Rastka Petrovića (rukopisi, afrička i meksička zbirka, putopisni filmovi, njegovi crtezl, biblioteka i dr.). 

Muzej grada Beograđa u svojim fondovima sadrži izuzetno bogate legate i zaostavštine. Prilikom definitivnog napuštanja Beograđa 1955. Toma Rosandić je zaveštao svu svoju imovinu Narodnom odboru grada Beograđa, sa željom da se u njegovoj kući otvori stalna izložba njegovih skulptura — 1963. Muzej Tome Rosandića otvoren je za javnost. Želja Paje Jovanovića bila je da se zaostavština iz njegovog bečkog ateljea prenese u Beograd. Pronađen je odgovarajući prostor pa je 1970. otvoren Legat Paje lovanovića. Ova dva legata prate i publikaclje koje na zadovoljavajući način obrađuju materijal koji sadrže. U muzejski inventar i depoe utonuli su i brojnl legati koji tek treba da budu obrađeni i prezentovani (korak ka ovome je učinjen dobijanjem Kuće legata u Knez Mihailovoj ulici). Od većih zbirki Muzej grada se brine o zaostavštini Bete Vukanović, Simeona Roksandića, Leposave i Petra Ođavića, Uroša Predića. Ovom muzeju pripada i kuća Veljka Petrovića, legat predmeta primenjene umetnosti Roberta Cihler-Gašparovića, zbirka slika i nameštaja Ksenije i Radenka Perića, zbirka Petra Popovića, ostavštine Branimira Ćosića i Branislava Nušića. U autentičnom ambijentu nalazi se danas zaostavština Jovana Cvijića. (Danas se aktuelizovalo pitanje ovakvih spomensoba, naročito u slučaju nerešenog statusa zaostavštine Josipa Slavenskog). Kao primer zadovoljavajućeg odnosa i adekvatnog prikazivanja usled šireg kulturnog i istorijskog značaja, treba spomenuti spomen sobu Iva Andrića, Muzej 4. juli 1941, Muzej Nikole Tesle. 

ANIMIRANJE SVEOBUHVATNE BRIGE 

Sem dve zbirke koje  se čuvaju u depoima Muzeja Savremene umetnosti u Beogradu   (kolekcija slika Leonida Šejke koja se nalazila u posedu Ane Čolak-Antić i zbirke slika,   crteža i kolaža Ivana Tabakovića) muzej se na razlićit način odnosi prema ustupljenim  legatima koji su ostali u autentlčnim ambljenthna. Najgora je situacija sa Ateljeem Petra Lubarde; iz velike zaostevštine umetnika u postavci legata nalazi se dvadesetak slika od kojih su neke u izuzetno lošem stanju. (Iz njegove zaostavšline dodeljuje  se i nagrada studentima Fakulteta likovnih umetnosti u Beogradu, a  sem ove, ustanovljene  su od zaostavitina i  nagrade Sretena Stojanovića, Bete Vukanović, Ilije Kolarevića, Vladete Petrića, Ljubice   Sokić i Đorđa Andrejevića Kuna). U jednoj promenljivoj postavci izlažu se dela u Galeriji   Petra Dobrovića. Najnoviji primer je Galerija-legat Milice Zorić i Rodoljuba Čolakovića koji bi, po muzealcima, trebalo da bude »legat novog  lipa«. Nijedan od ovih legata ne prate zadovoljavajuči katalozi niti bilo kakva dokumentacija. U Beogradu postoji još nekoliko  velikih javnih zbirki koje su samostalne: Zbirka ikona porodice Sekulić, kolekcija modernog   hrvatskog slikarstva porodice Flegel (uz zbirku predmeta primenjene umetnosti), Muzej   atričke umetnosti koji je  nastao iz zbirke Zagorke i Zdravka Pečara. Od velikih kolekcija van   Beograda spomenućemo Spomen-zbirku Pavla Beljanskog (iz čijeg se fonda dodeljuje i nagrada najboljem diplomskom radu studenata istorije umetnosli) i Poklon zbirka Rajka Mamuzića u Novom Sadu, zatim galeriju Save Šumanovića u Šidu, Milana Konjovića u Somboru i Milene Pavlović Barili u Požarevcu. Naravno da se veliki broj umetničkih predmeta i dela likovne umetnosti nalazi u mnogobrojnim privatnim kolekcijama, kao i u neumetničkim i ne-kulturnim institucijama kakve su Savezno izvršno veče, Savezni  sekretarijat za inostrane poslove, samoupravne interesne zajednice itd. Velike zbirke od posebnog društvenog značaja nalaze se i u nekim radnim organizacijama kao što su   Generaleksport ili Jugoeksport (čija je Umetnička zbirka-legat ustupljena Muzeju grada i izlagana 1974.) 

Zbirke kolekcionara su odraz njihovog ukusa, kulture, obrazovanja, pronicljivosti, i svakako, ljubavi za umetnost. Često, vrlo često, se dešava da se najznačajnija dela slikarstva ili skulpture nalaze baš u privatnim zbirkama. Pitanje je koji bi bio način da se ona, uz potpunu satisfakciju vlasnika, ustupe društvu. Ovde je prisutan ceo niz problema: od hroničnog — materijalnog problema — do razrade jedne podsticajne politike anmairanja sveobuhvatne brige za umetnička dela kroz specijalističke muzejske servise za održavanje dela, njihovu konzervaciju, preparaciju, čišćenje, tehničke i laboratorijske intervencije, zatim, publikovanje, prikupljanje dokumentacije, datiranje, atribuciju itd. 

Za sada nam je bila želja da ukažemo na očigledan istorijski kontinuitet zadužbina, legata i zaostavština uz naglašavanje njihove raznovrsnosti. Prebogat materiial koji znatiželjniku stoji na raspolaganju i kome tek predstoji ozbiljno proućavanje, bio je povod ovom tek letimičnog i umnogome nepotpunog pregleda. 

Jovan Despotović 

Student, 29.4. s. 11, i 14.5. s. 17, Beograd, 1981