Stojan Ćelić – retrospektivna izložba

Pitanje sadašnje vrednosti i značenja nekog umetničkog dela iz bliže ili dalje prošlosti kod nas se može razmatrati, potvrđivati i negirati na više načina, a prema prilici i iz različitih razloga. No, nesumnjivo je da je svaka epoha u razvoju jugoslovenske umetnosti imala sopstvene konstantne vrednosti čiji su kreativni sistemi u svom vremenu odigrali prvorazrednu ulogu u daljem kretanju umetnosti, prema čemu ih danas najčešće i ocenjujemo, dok su se kasnije kretali linijom potvrđivanja već dostignutog nivoa u okviru pronađenog formalnog iskaza. Promene unutar jezika takvih – gotovih plastičnih sistema – postaju neznatnije i neprekinuta geneza u stvari je odraz dominantnog shvatanja sredine o mestu i funkciji u savremenom društvu. 

Retrospektivna izložba slika, crteža i grafika Stojana Ćelića u beogradskom Muzeju savremene umetnosti upravo potvrđuje, na najočigledniji način ovaj dominantan model savremenih jugoslovenskih autora, čija se umetnička aktivnost može neprekidno pratiti od posleratnih godina do najnovije produkcije u stalnom i uvek jasnom razvoju početnih tematskih i oblikovnih sadržaja. 

Stojan Ćelić se, uz prekide, kao umetnik školovao za vreme rata u školi Mladena Josića i potom na Akademiji koju je završio u klasi Nedeljka Gvozdenovića. Ovaj profesor nije direktno uticao na učenika formalnim aspektima svoga dela već jednom generalnom koncepcijom savremene slike koja još i danas dominira u našoj sredini. Gvozdenović je, možda, ponajbolji primer autora beogradske slikarske škole, čije su zlatne godine protekle tokom četvrte decenije, da bi bile prekinute ratom i estetikom socijalističkog realizma. Koncepcija slike kod njih zasniva se na kombinovanom modelu naglašenog metijerstva i formalne estetizacije, „mekog” slikanja i specifičnih intimističkih sadržaja. Stojan Ćelić je prve slikarske i umetničke pouke primio i zauvek apsorbovao od majstora iz ovog kruga. 

Na početku pedesetih godina započeo je sa formalnim eksperimentima koji su odudarali od proklamovanih i jedino mogućih principa socijalističkog realizma. Usredsredio se na tada striktne okvire portretne i pejzažne tematike pribegavajući ekspresionističkim rešenjima. Kako su godine dogmatskog estetizma proticale tako se ubrzavao razvoj oslobođenog slikarskog izraza koji je samog sebe određivao i branio kao autentično savremeno shvatanje. 

Dve su osnovne komponente definitivno odredile Stojana Ćelića i gotovo celu njegovu generaciju (koja se kasnije okupila u Decembarskoj grupi). S jedne strane to je jasna svest da se savremeni svet može izraziti formama klasičnog slikarstva, uprkos tome da se upravo iz takvog slikarstva mogu crpsti najbolje oblikovane pouke, i s druge, što je mnogo važnije za sudbinu naše umetnosti, stalna preokupacija ustanovljavanjem sopstvenog ili autentičnog izraza što je bilo uslovljeno zapravo opštom politikom društvenog sistema koji je takođe pronalazio sopstvene forme organizovanja. 

Ćelić je u tim godinama definitivno deklarisao svoj slikarski stav sintetizujući tokom 1954-1956. godine plastički izraz koji je kao kompoziciona podloga u njegovim slikama ostao sve do danas. U pitanju je jedan reduktivni princip polaženja od teme – kod njega je to uvek pejzaž ili pokatkad enterijer – koji uzima kao predtekst za tumačenje odnosa formi i planova slike. Ovaj početni motiv se u procesu rada sažima od elementarnih predmetnih osobina, do geometrijskih oblika (otuda se njegovo slikarstvo redovno svrstava u geometrijsku apstrakciju, što je izazivalo česte pole-mičke diskurse). Ovaj oblik delovanja je tokom predstojećih godina stalno variran i samo je u jednom periodu – 1959-1962. (dakle u vreme enformela) – narušen prodorom ponešto izmenjenog shvatanja u pravcu čulnog doživljaja koji je narušio dotadašnje cerebralno kodiranje slike. 

Ovakva vrsta umetničkog shvatanja kao naglašena paradigma dominira u našoj savremenoj umetnosti. Veliki broj nedoumica i otvorenih pitanja likovnog izraza proistekao je upravo iz njenih formalnih postavki. Stojan Ćelić je nedvosmisleno jedan od malog broja naših ključnih majstora koji je na ovaj način odredio neke od magistralnih puteva savremenosti u posleratnoj srpskoj umetnosti. 

Jovan Despotović 

Treći program Radio Beograda, Beograd, 11. 11. 1983, Umetnost ’87, nova serija, br. 3,4,5, Beograd, 1987, str, 13