Od tradicionalnog do postmodernog

Neki aspekti savremene jugoslovenske fotografije

Posle Liverpoola, Gradza i Osijeka, u Salonu Muzeja savremene urnetnosti u Beogradu priređena je izložba »Neki aspekti savremene jugoslovenske fotografije« u organizaciji Srećne galerije Studentskog kulturnog centra, kao autorski izbor Toneta Stojka, Viliama Mesera i Slavka Timotijevića. Njihov izbor je obuhvatio 25 autora iz cele zemlje, koji su svojim radom tokom proteklih desetak godina, manje ili više, uneli duh inovatorskih stilskih i formalnih promena u fotografski medijium. Otuda je njihova zajednička karakteristika vidljivo odustajanje od standardnog tretiranja fotomedijskih sadržaja, tema i motiva, koliko i od uobičajenih tehničkih postupaka »amaterskog« fotografskog rada. Razlika između »klupske umetničke fotografije« amatera kod kojih je »formalni estetizam« izražen kroz opštu postavku u okviru kadriranog prizora, tj. one koja se uči iz priručnika sa objašnjenjima tehničkih i tehnoloških osobina aparata i svojstava hartije, filma i hemijskih procesa dobijanja slike i fotografije umetnika, koje su u svakom vremenu obojene opštim estetičkim i umetničkim iskazima, proističe iz naglašenih specifičnih razlika u odnosu na prethodne stilske epohe u fotografiji i fotografisanju, kao i na one istovremene tokove koji ne beleže pomeranje u odnosu na njih. A zapravo je to bila i osnovna delatnost Srećne galerije SKC (Galerije srećne umetnosti) koja je istrajno pronalazila dosledna autorska stanovišta savremenih fotodelatnika. Izbegavajući koliko je to bilo moguće deskriptivnoanalitički pristup radovima, Timotijević je u katalogu izložbe ukazao na ključna shvatanja novih fotografa, njihove izvore, razloge takvog delovanja i namere autora od kojih su neki tokom protekle decenije započeli svoju aktivnost, da bi im se na tom knilu na kome su se i odvijale promene, priključili fotografi bliskog senzibiliteta osamdesetih godina, i to ne samo u vizuelnim umetnostima, već i u muzici, modi, izgledu, ponašanju i drugim oblastima ispoljavanja umetničkih shvatanja.

Na tom krilu tokom proteklog perioda kroz dosledno sprovođenje autorskih koncepcija odigralo se i promovisanje novih umetničkih i fotografskih koncepcija. Naglom bujanju kreativnih shvatanja u Jugoslaviji doprinela je pojava konceptualne umetnosti tokom sedamdesetih godina (kako zapaža Timotijević), isto koliko i snažan prodor fotografije u masmedijska sredstva kulture i umetnosti. Inicijativni događaji su se odigrali u omladinskoj štampi koja je prva registrovala stilske promene i u fotografiji. U tim listovima fotogrsfije su umnogome uticale na uobličavanje njihovog vizuelnog identiteta — gotovo do zaštitnog znaka (poput Poleta, Studentskog lista itd.).

Uticaj Nove umetnosti sedamdesetih godina ogleda se u povećavanju opšte popularnosti i pristupačnosti svakog umetničkog sredstva — fotografije pogotovu. Tada je različitim postupcima izbegnuta njena dotadašnja elitistička težnja prema uzoru na druge vizuelne umetnosti, u prvom redu na slikarstvo. Namere autora su se susticale u njenoj dokumentarističkoj ulozi »objektivnog« beleženja nekih drugih akcija umetnika (radovi Neše Paripovića). U ovom delu fotografskih aktivnosti ona je svedena na podređenu ulogu pukog pratećeg tehničkog sredstva beleženja. Takva fotografija zapravo registruje ideju rada umetnika koja se sprovodi u nekom drugom mediju ili ima imanentnu konceptualnu sadržinu (na primer, u slučaju rada Milana Aleksića).

Kao neka vrsta spone između ovog tipa rada i onoga što se može nazvati »fotografijom novog prizora« (prema analogiji sa »slikarstvom novog prizora«) stoji grupa beogradskih autora koji su doveli do izvesne uravnoteženosti misaone komponente rada sa formalnim i plastičkim svojstvima radova koji ponovo postaju važni. Tako je pojava instant postupaka (polaroida) između ostalog omogućila prevazilaženje do tada neophodnog poznavanja tehnologije izrade fotografije u zamračenoj prostoriji, kao i mogućnost da se odmah kontroliše rezultat rada, što su bili važni uslovi »demokratizacije« ovog medija. U tu grupu spadaju izrazito individualna stanovišta Dragana Papića, Jugoslava Vlahovića i Bojane Komadine, kod kojih se, sem promene likovne strukture rada, odigrala i značajna promena u sadržaju i tematskoj formaciji kada je motiv najčešće postao sam autor ili se pak insistira na nekom krajnje bizarnom prizoru.

Za sada je ovaj trend promene u korist vizuelnog kvaliteta najdalje dospeo u radovima Marka Pešića, Ljubomira Šimunića, Vladimira Jovanovića i Slobodana Konjovića, koji spadaju svakako u najvitalnije medijske poslenike i u istoj su kreativnoj i vrednosnoj dimenziji sa slikarima istih ili gotovo istih artificijelnih namera, a pripadaju klimi osamdesetih godina tj. postmodernizmu.

Na ovako koncipiranoj izložbi našli su mesto i protagonisti na izgled dosta »tradicionalnog« shvatanja uloge fotografije poput Dragana Arlingera, Petra Dabca, Toneta Stojka ili Ivana Dvoržaka čiji je formalni karakter fotografije »umetničkog« izgleda, ali je opštim aranžmanom, atmosferom, tenzijom scene i posebnim naglascima na pojedine elemente uneto i stanovito pomeranje izvan okvira danas već standardnih pristupa. Slično je uglavnom i sa ostalim učesnicima na ovoj izložbi.

Verifikovanje stvarnog i autentičnog shvatanja fotografije autora koji su prisutni na ovoj izložbi, što je samo jedan ali zato precizan i tačan pogled na aktuelnu jugoslovensku fotografsku scenu, danas nam omogućava i bolje upoznavanje sa različitim plastičkim sistemima, koliko i pronicanje u receritne umetničke projekcije izvan ili na dovoljnoj udaljenosti od uobičajenih i poznatih likovnih struktura. Ova izložba je stoga korak dalje u povećavanju ovakvog razumevanja i prepoznavanja.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, 15. 8.1983, Fotokino revija br. 10, Beograd. 10. 1983, str. 11-12