Vinko Grdan – retrospektivna izložba

Tačno na pedesetu godinu od prvog samostalnog izlaganja Vinka Grdana u Umetničkom paviljonu na Kalemegdanu, na tom istom mestu priređena je njegova retrospektivna izložba slika sa 145 radova od prvih nastalih na početku treće decenije do njegove poslednje i nedvršene slike iz 1980. godine.

Grdan spada u onu generaciju jugoslovenskih umetnika koja se pojavila na umetničkoj sceni dvadesetih godina unoseći duh promena u polje piktiralnog sistema slike i ujedno koja je uvodila našu savremenu likovnu kulturu u važne evropske stilske i estetičke tokove. Budući da je školovan najpre u Zagrebu, a potom i u Parizu, nisu mu bile nepoznate pouke koje su u tom trenutku upućivali veliki moderni slikari, ili pak oni, čije delo leži u temelju umetnosti XX veka. Osnovna linija tadašnjeg Grdanovog interesovanja kretala se od sezanovskog tipa konstruisanja dvodimenzionalnog slikarskog prostora do duha pariske slikarske škole, i raznorodnih umetničkih shvatanja, te posebno uticaja Andre Lota. U Zagrebu je Ljubo Babić, Grdanovo profesor slikanja, bio glavni izvor modernih stilkih ideja koje su prihvatili mlađi umetnici, od kojih će neki kasnije postati članovi grupe ’Zemlja’. Te zemljaše su okupljala tri oblikovna sadržaja: tema dance macabra, zatim iskustva Boša i Brojgela, i napokon savremenici Diks i Gros. Estetička svest vremena ovih umetnika je u jednom istoriskom trenutku bila zamenjena moralnom savešću vremena; Grdan je, tako ostao zabelež u jugoslovenskoj savremenoj umetnosti po izrazito socijalnom slikarstvu na čijem vrhu stoji antologijsko delo ’Pred vratima’ iz 1936/37. Ovakvu ulogu potvrdile su sve dosad priređene izložbe i objavljene istorije umetnosti.

No, ova retrospektiva Vinka Grdana ima drugi cilj: da valorizuje njegovo slikarstvo izvan tendencioznih motiva koji su tipični za socijalno angažovano slikarstvo, a u pravcu kolorističkog sadržaja počevši od ranih 30-tih godina. Čini se da je sama izložbena postavka i celokupni utisak koji iz toga proizlazi, daje za pravo autoru izložbe Sreti Bošnjaku da predloži jedan novi pogled o ovom slikastvu. Njegova osnovna teza je istovremeno podkrepljena i nizom navoda kritičara ’iz vremena’, dakle, onih koji su neposredno i izbliza pratili i ocenjivali Grdanovo slikarstvo.

Da bi se Grdan uveo u krug beogradskih kolorista četvrte decenije, načinjene su dve strari. Prvo, u njegovom socijalnom opusu afiriniše se uravnoteženost tematskog i plastičkog sloja slike, što praktično znači da je repertoar oblika od naivizma do realizma nastao iz Pikasovih formalističkih pouka, pritešnjen materijalnošću koja je u prednosti nad motivom. Slobodnom kolorističkom interpretacijom Grdan je već tada, na vrhuncu svoga društvenog angažovanja kroz slikarstvo ublažio socijalnu žestinu kritike. I drugo, uložen je vidljivi napor da se jasno ukaže na pravi karakter ovoga opusa koji leži u hromatskoj čistoti i ekspresiji, što je demonstrirano u svim posebnim temama: od pejzaža, preko mrtvih prirodra do portreta – najčešće autoportreta.

Pod uticajem Beogradske slikarske škole četvrte decenije (Grdan se stalno nastanjuje u Beogradu 1934), on se sve više okreće boji i popušta pred njenim dejstvom i zahtevima. Dotadašnja nedoslednost i kolebanje pred dilemama između forme kao okvira idejnosti slike i boje kao direktnog izraza slikarskog temperamenta, u prvom trenutku zamenjeni su posnim i ohlađenim koloritom kao odrazom stroge moralnosti duha: sa kulminacijom društvenog angažovanja kroz formu koja je prešla skraćenu liniju od naivizma do realizma, dospeo je do stvarnog oslobođenja palete. Sledeći ovu liniju ličnih interesovanja, Grdan je posle II svetskog rata ostao potpuno izvan tokova aktuelnih procesa u umetnosti; jedino se i dalje jednako interesovao za postizanje potrebnog hromatskog stanja slike, Poslednji njegov ciklus slika – hvarski – sabrao je i sublimisao shvatanja Vinka Grdana prema čistoj, rasvetljenoj boji koja se nanosi direktno sa palete. Ovakav istrajni karakter slikarskog osećanja daje realnog osnova ponuđenoj promeni mesta Vinka Grdana u savremenoj jugoslovenskoj umetnosti.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 23. 9. 1983