Simona Čupić – Portreti Petra Dobrovića

Pojava nove generacije istoričara umetnosti unosi polako u naš akademski život jedno novo čitanje preteča i najznačajnijih protagonista visokog modernizma srpskog slikarstva. Jedan od tih primera je i magistarski rad Simone Čupić pod nazivom “Portreti Petra Dobrovića” iz koga je rezultirala i prigodna izložba u Galeriji Petra Dobrovića u Beogradu koja je i izdavač umetnikove monografije.

Okosnica, navedena kao moto na samom početku ove preluksuzno opremljene i mnogostruko bogato ilustrovane monografije, zapravo je Dobrovićeva izjava iz 1937. godine u kojoj on ukazuje “da je psihološki portre jedan od najvažnijih u svim vremenima, pa ni današnje vreme ne može da bude izuzeto u tom pogledu”. Iz tog razloga autorka monografije polazi od teze da Dobrovićevi potreti imaju programski karakter.

Iako uvek postoji opasnost da se izdvajanjem samo jedne teme iz ukupnog opusa nekog umetnika pažnja bude jednosmerna, u ovom primeru, Dobrović, budući da zaista spada među najznačajnije portretiste svoje epohe, izuzetno je pogodan slučaj za izučavanje problema koje ona pred stvaraoce postavlja. Simona Čupić upravo je i tragala u svom radu za tim zadatostima sa znanstveno zanimljivim zaključcima.

Iako nedostaju slike iz prve, “sezanističke” odnodno, “konstruktivne” faze Dobrovićevom slikarstva koje je on sam bezmalo sve jednom prilikom u nerazumnom nastupu uništio, među kojima je uz aktove, mrtve prirode i pejsaže dakako bilo i portreta, na sreću su ostali njegovi crteži kojima je moguće rekonstruisati i njegovu slikarsku umetnost tog vremena, kao i kritički prikazi izložbi na kojima su oni prikazani o kojima su pisali Iljko Gorenčević, Todor Manojlović i Branko Popović dajući detaljne opise. Ovaj period “traženja” izraza između postimpresionizma, kubofuturizma i konstruktivizma, katkada baziran na istorijskom slikarstvu katkada na protomoderniztičkom, autorka je datovala (držeći se u osnovi periodizacije Dobrovićevog rada koju je načinio Miodrad B. Protić) između 1909. i 1926. godine nazvavši je “Između modernizma i tradicionalizma”. Potom je usledio obrat, “veliki zaokret” kako je autorka navela smelo kritički protumačen naslovom “Ka ravnoteži intelekta i emocija” u periodu 1927-1930. Osnovna karakteristika pronađena je “između forme i boje” i u “želji za izmirenjem Sezanove kompozicione sheme i Van Gogovog kolorizma”.

Tim putem polako ali sigurno Dobrović postaje Dobrović: vodeći kolororista svoje epohe sa vrha srpskog modernizma četvrte decenije. Dobrovićevo delo te decenije svakako da je uticalo da Lazar Trifunović u studiji “Srpsko slikarstvo 1900-1950″ načini njegovu poznatu podelu na četiri teme, od koje je kolorizam jedna od posebnih, možda najvažnijih, poglavlja koji je našu likovnu umetnost definitivno uvelo u međunarodne relacije; to potvrđuju i Dobrovićeve brojne samostalne i međunarodne izložbe na čijem vrhuncu stoji XXI venecijanski bijenale 1938. godine. U najnovijoj monografiji taj period – između 1931. i 1940. s pravom je nazvan “Zadovoljstvo slikanja” ističući da je upravo tada potpuno oslobođeno njegovo “novo Ja”.

Koristeći se isključivo bojom, majstorstvo Dobrovićevog slikarstva ponajpre se ogleda u tome, a to autorka monografije posebno ističe, nesvakidašnja sposobnost da načini punu karaterizaciju lika, njegovu potpunu, tačnu i ubedljivu psihologizaciju koja je u to vreme bila bez premca u srpskom slikarstvu. Bilo da su u pitanju pojedinačni ili grupni, dečiji, ženski ili mušku portreti, figuralne predstave ličnosti sa vrha intelektualnog sveta međuratne Jugoslavije ili prostih radnika, težaka ili ribara, Dobrović primenjuje uvek isti postupak: tonskim kolorističkim zamahom širokih poteza četkom on isključivo upotrebljenom paletom rešava sve probleme: od čisto likovnih (kompozicija, valerski odnosi, hromatska usaglašenost na velikim površinama) do sadržinskih (detalji ikonografije slika, odabrani elementi prizora, postvaka modela itd.).

Napokon, Simona Čupić kao poslednje poglavlje Dobrovićevog portretskog slikarstva izdvaja tzv. “gročansku fazu” koja je trajala dve ratne godine (1941-1942) nazvavši je “Od utopije do stvarnosti”. Time je zaokružen njegov slikarski put koji je na svom preranom kraju (u 52. godini), uz poneki bljesak onog “starog Vulkana” kako ga je jednom ranijom prilikom nazvao Krleža, polako gasio užarenost palete kao da je naslućivao bizinu iznenadne smrti. No, opus koji je do tada načinio već je bio sasvim dovoljan da mu odredi jedno od najviših mesta u jugoslovenskoj umetnosti XX veka.

Ova monografija posvećena njegovoj portretskoj umetnosti kao i izložba priređena u povodu njene promocije, to je još jednom na superioran način potvrdila. A doprinos novog čitanja tog slikarstva najmlađe generacije istoričara umetnosti ovog perioda sastoji se u produbljivanju poznatih teza uz teze koje su smelo dovedene do teorijski argumentovanih zaključaka i kritičkih konstatacija sa jednim jasnim prizvukom novih intelektualnih napora. Dorpinos Simone Čupić u toj oblasti spada u zapaženije u poslednje vreme.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 11. 4. 2000