Lazar Vujaklija – Lutanja u vrtovima mnogih cvetova

Čarobni slikovni svet 

Brojna dela jednog povučenog slikara gotovo da su nam svuda pred očima ali je, paradoksalno, za širu javnost on ostao nepoznat. Isti umetnik koji je u znatnom delu osmislio i stvorio “vizuelni identitet” srpske likovne umetnosti pedesetih i šezdesetih godina, sporadično se spominje jedino u najstručnijih publikacija – i tu veoma retko, kada se istorizuju prve decenije naše savremene umetnosti – upravo ona koja je izvela epohalno izvlačenje iz gliba socijalističkog realizma nakon rata. Među najautentičnijim i, u tom smislu, najdelotvornijim doprinosima dao je Lazar Vujaklija, knjigovezac po profesiji, koji je u srpskoj umetnosti stvorio jedan od najoriginalnijih svetova kome vreme sve više daje na značaju i koji će otuda zasigurno tek dostići one estetičke visine koje dosad u kritici nisu bile navođene. Njegova mala retrospektivna izložba slika, litografija, crteža i tapiserija nastalih u periodu od 1953. do 1984. godine priređena u Galeriji “Zepter” (u seriji posvećenoj Decembarskoj grupi) gotovo da sama po sebi, čak bez kritičkih komentara, potvrđuje pomeranje ovog izrazitog autorskog opusa prema njegovom prirodnom mestu u sistemu savremene umetnosti.         

Lazar Vujaklija je rođen 1914. u Beču, 1924. doseljava se u Zemun; u Beogradu pohađa Grafičku industrijsku školu – knjigovezački smer (posle rata predavao isti predmet u toj školi). Vlastitu potrebu za umetničkim obrazovanjem zadovoljio je na tečaju crtanja i slikanja (večernji akt kod Petra Dobrovića 1936-1938); u tom maniru početnički je slikao u grubim pikturalnim fakturama ranih pedesetih godina kada je postao član grupe “Samostalni” (koja se izdvojila iz ULUS-a zbog estetičkog dogmatizma) i kada je priredio prvu samostalnu izložbu (1952). U šestoj deceniji (1955-1960) istovremeno menja svoje slikarstvo prema prepoznatljivom izrazu i postaje član naše tada najznačajnije “Decembarske grupe” koja je označila vrhunac, ujedno i kraj, srpskog modernizma. Poslednju, dvadesetu samostalnu izložbu održao je 1985;  umro je 1995. godine u Beogradu.         

Javna Vujaklijina pojava pokazivala je skromnost i u životnim željama i u umetničkim ciljevima. Ovo poslednje bez sumnje je uticalo da njegova umetnost vrlo sporo prodre u oblast serioznog stvaralaštva, a da se ocena njegovog dela teško probije kroz stručnu kritiku, što je bilo u potpunoj suprotnosti sa brzinom koju je njegovo monumentalno i javno slikarstvo te tiražna i popularna serigrafija sticala u masovnoj publici.         

Delikatni, prirodni prelaz od “umrtvljene” imitacije visokog modernizma koje je poneo sa Dobrovićevog kursa tokom pedesetih godina odigrao se kao jedan od najoriginalnijih epizoda u procesu oslobađanja naše likovne umetnosti od socrealizma. Konačno, sredinom te decenije Vujaklija ga se otarasio jednom naročitom redukcijom forme koja ga je uvela u krug najautentičnijih stvaralaca savremene srpske umetnosti. No, kritika poznog modernizma zazirala je od Vujaklijinog dela zbog mnogih razloga. Jedan od njih je da je on, sasvim drugačije od formalne frazeologije savremene umetnosti inspirisane prošlošću (koja je bila često mesto i srpske umetnosti tog trenutka), uspostavio jedan individualni slikarski stil zvučnog simboličkog govora. To dosta često okretanje modernizma ka prošlom, starim i vanevropskim civilizacijama, a u našem slučaju etničkom i folklornom te srednjovekovnom i vizantijskom nasleđu, u primeru Vujaklijinog rada poprimilo je plastičke sadržaje koji su bili i, do danas ostali, među najinspirativnijim.         

Osnovna semantička matrica slikarstva Lazara Vujaklije kreće se magijskim i mističnim linijama sa tek nekoliko opštepoznatih i prepoznatljivih formi. Osnovna je simbolika života i smrti koju je razrađivao u nekolikim ciklusima. Oni su sačinjeni sa karakterističnim elementima izraza, poput: naglašene grafičke konture, zatim geometrizovane svedenosti plastičke forme i vizuelne plošnosti (dvodimenzionalnosti) pikturalnog prizora, napokon, elementarnog, čistog i jakog kolorizma osnovnih boja. Njegovo delo krasi i autentični sadržaj – “govor tla” pre svega kroz prizore koji su neposredne reminiscencije na slikarije stećaka, anonimno narodno stvaralaštvo, populističku tradicionalnu umetnost.         

Iako svedena, ova retrospektiva Lazara Vujaklije pokazala je da je uspešan u različitim formatima – od minimalnih nacrta za čestitke, povelje i diplome do monumentalnih zidnih kompozicija. Danas je svakako izuzetno vizuelno dejstvo njegovih velikih dekorativnih kompozicija – murala ili tapiserija u javnim i reprezentativnim prostorima (od Doma pionira da Palate federacije). Vujaklija se očigledno lako kretao i u mnogim medijima od slike i grafike (najčešće litografije) do skulpture i tapiserija (najveći broj je izradio od 1961. do 1972. u poznatom “Ateljeu 61″ u Petrovaradinu).         

Usled nepromenjene svežine i originalnosti njegovog dela, tog izrazito žovijalnog, filantropskog slikarstva ispunjenog personalnim svetovima čarobne slikovitosti, možemo o Lazaru Vujakliji danas misliti kao o umetniku koji je išao pre svog vremena – jer kao da mu je tek ova epoha nedvosmisleno i definitivno dala za pravo. 

Jovan Despotović 

Danas, Beograd, 18. 10. 2000, s. 6