21. memorijal “Nadežde Petrović”

Temu: “Na iskustvima slike kao klasičnog likovnog medija” koja je bila okosnica 21. memorijala “Nadežde Petrović”, (Galerija “Nadežda Petrović”, Čačak) prema objašnjenju organizatora, odredilo je nekoliko razloga. Prvi je da se ova izložba održava “na susretu dva veka i dva milenijuma” što znači da se brojne tendencije umetnosti ovog stoleća sada već mogu polako rezimirati i time izvesti zaključci koji će ga definitvno odrediti kao, uprkos svemu, jedinstvenu duhovnu celinu sa jasnim karakteristikama. Drugi je upravo konstatacija da je slika (ali i drugi tradicionalni likovni mediji) preživela sva velika i mala osporavanja, čak i ona koja su je potpuno negirala od pionira avangardi, poput dadaizma, preko epohe enformela sve do konceptualizma. Najzad, posle nekoliko “burnih” manifestacija aktuelne srpske plastičke umetnosti koji su bili karakteristični za poslednja dva memorijala, ovoga puta se očigledno želelo da se u znatno “smirenijoj” atmosferi promisle, kritički diskutuju i istorizuju neki od danas dominatnih fenomena tekuće likovno-umetičke prakse.                  

Da bi ostvarili taj cilj priređivači Memorijala su pribegli konceptu da selekciju načine troje kritičara potpuno različitih generacija, afiniteta i shvatanja mesta i uloge slikarstva u današnjim uslovima. Uz to, ovoga puta izložba je dopunjena i rekonstrukcijom prvog memorijala održanog 1960. godine koja je odmah pokazala izvorni cilj njenog ustanovljavanja sa jasnim obeležijima društvenih i umetničkih potreba tog vremena.                  

Najstariji među selektorima je dr Stanislav Živković, dugogodišnji upravnik Galerije Srpske akademije nauka i umetnosti koji je zapravo specijalista za pionire srpske moderne, pre svega impresioniste sa početka veka. Stoga nimalo ne iznenađuje naslov njegovog teksta “Tradicija slike” u kome on o ovom mediju govori kao da se ništa u formalno-semantičkom smislu tokom proteklog perioda u slikarstvu nije dogodilo. Otuda se može reći kako je njegov izbor, bez bojazni da ćemo pogrešiti, izrazito konzervativan, a u nekim autorskim slučajevima, i teško prihvatljiv upravo za manifestaciju koja zasigurno spada među najrenomiranije tokom proteklog perioda, a pri tome nosi ime slikarke koja je svojim delom izvršila presudan prodor naše umetnosti prema modernom izrazu. Izbor koji čine, između drugih, Dragan Stojkov, Slobodan Sotirov ili Mihailo Đoković Tikalo, čiji se radovi čak nalaze na boljoj strani ove selekcije, svedoči o jednom krajnje anahronom estetičkom stavu koji pokušava da se dokaže na takvim fenomenima koji uporno nastoje da pokažu jedino princip kontinuiteta sa onom vrstom tradicije koja se u istoriografiji nije potvrdila niti da se uspe na vidniju ili značajniju problesku ravan.                  

Znatno je bolji slučaj sa izborom Natalije Cerović, istoričarke umetnosti i kritičarke srednje generacije koja je radno iskustvo sticala kao kustos Galerije Udruženja likovnih umetnika Srbije. Pod “Praksom slike”, kako glasi naslov njenog teksta, ona podrazumeva i uočava različitosti, čak i neke krajnosti koje su obeležile našu umetnost poslednjih decenija. Takav široki okvir dali su umetnici Miodrag B. Protić, Radomir Damnjanović Damnjan kao i Slobodan Trajković koji uz Tahira Lušića i De Stil Markovića pomalo spada u već zaboravljene autore koji su naglo oživeli slikarstvo početkom osamdestih godina ne samo zbog toga što danas borave u inostranstvu, već poglavito otuda što se vreme devedesetih okrenulo sasvim drugačijim i novim fenomenima od postmoderne paradigme. Konciznost i koherentnost ovakvog izbora vidimo u želji da se neki problemski sklopovi nove/druge moderne tekućeg perioda razumeju i u praksama ovih umetnika koji su, svaki u svom vremenu, a radi se zapravo o četiri generacije stvaralaca, vrlo mnogo doprineli iniciranju i održavanju istinske aktuelnosti naše umetnosti koja je zadržala i bliske veze sa zbivanjima u internacionalnom sistemu umetnosti.                  

Prirodno da je najradikalniji i u izboru ali i u njegovoj interpretaciji bio najmlađi u selektorskom timu Branislav Dimitrijević, istoričar umetnosti koji je posle završenih studija u Beogradu magistrirao u Engleskoj, a danas je zaposlen u Centru za savremenu umetnost, onoj nezavisnoj instituciji koja je snažno potpomogla stvaralaštvo mladih i tokom svih ovih godina izolacije i samoizolacije i u kulturi, uspevajući da naše umetnike i našu umetnost uz kjanje napore održi u glavnom toku svetske scene. “Teorija slike”, kako glasi njegov tekst, zapravo je uveo jedan kritički diskurs potpuno u domenu plastičkog jezika na internacionalnom planu koji dakako najtešnje korespondira sa samom umetnošću istih svojstava. Ako spomenemo tek nekoliko autora iz njegovog izbora, poput Boruta Vilda, Nikole Pilipovića ili Aleksandre Ristanović namah postaje jasno za kakvu je vrstu produkcije Dimitrijević zainteresovan i kakav je zaista relevantni problemski i stilski okvir današnje umetnosti. U njegovo izboru bilo je mesta samo za one stvaraoce koji su tačno uvideli novo mesto likovnosti u ukupnom kulturnom sistemu koji je značajno promenjen u odnosu na sve dosadašnje – od medijskog područja do semantičkog, od estetičkog do jezičkog itd.                  

Poseban segment predstavlja “Prva izložba slika – četrdeset godina posle” koju je načinila Julka Marinković, kustos Galerije “Nadežde Petrović”. Ova izložba zapravo je prava mala istorija našeg posleratnog modernizma koji su gradili brojni slikari. A kada samo nabrojimo neka od tih imena: Jovan Bijelić, Lazar Vozarević, Milan Konjović, Petar Lubarda, Zora Petrović, Ivan Tabaković, Marko Čelebonović, Stojan Ćelić, odmah postaje jasno šta su bili ciljevi osnivača memorijala koji nosi ime našeg prvog modernog slikara. Rekonstrukcija ove istoriske izložbe, u komparaciji sa aktuelnim 21. memorijalom, pokazala je da je ovaj gotovo poluvekovni period i na ovoj manifestaciji otkrio jednu zavidnu vitalnost ovdašnje umetnosti koja je sa različitim uspehom uspevala da se probija kroz vreme sklono mnogim, a za samu umetnost, vrlo često, izrazitim neprilikama, ali je uvek imala izoštren osećaj za epohu, otvorenost prema dominantnim tendencijama u svetu i nadasve onu vrstu angažovanih protagonista koji su je uspešno vodili prema najvišim estetičkim dometima. 

Jovan Despotović 

Treći program Radio Beograda, Beograd, 19. 12.  2000