Marko Čelebonović – crteži

U opštoj zapuštenosti naših kulturnih i umetničih institucija tokom devedestih godina, pogotovu i redovno onih od najvišeg nacionalnog interesa kakvi su, na primer, najveći muzeji, posebnu štetu pretrpeli su s jedne strane mladi i najmlađi stvaraoci čiji je rad gotovo potpuno ignorisan, ali sa druge strane, što je posebno opasno, i velikani jugoslovenske likovne umetnosti. Zbog odsustva ikakve koherentne koncepcije i kulturne politike tokom protekle decenije Narodni muzej i Muzej savremene umetnosti potpuno su zapustili rad na studijskim, problemskim ili retrospektivnim izložbama pa kao jedna od najgorih posledica je zanemarivanje čak i naših najvećih umetnika.                  

U taj potpuno napušteni prostor, dakako u okviru svojih mogućnosti, ušle su novonastale alternativne, nezavisne i privatne institucije koje su mestimično sa uspehom prevazišle ovaj problem. Tako je za vreme bombardovanja Jugoslavije aprila 1999. godine u Paviljonu “Veljković” održana izložba “Apel za mir” potpuno ignorisanog doajena srpskog vajarstva Vide Jocić, a upravo sada je Galerija “Haos” priredila izložbu crteža Marka Čelebonovića, još jedno autora sa samog vrha jugoslovenske likovne umetnosti XX veka koji takođe zapada u sve dublji zaborav. A kritika, teorija i istorija umetnosti ovog stoleća Marku Čelebonoviću je odredila jedno od najuglednijih i najuticajnijih mesta čiji je opus dao ogroman doprinos ne samo na unutrašnjem planu već i na internacionalnom gde se naša umetnost prepoznaje u svojim najvrednijim osobinama.                  

Marko Čelebonović je rođen u Beogradu 1902. godine a umro u Sen Tropeu 1986. Nakon školovanja na pravnim i ekonomskim naukama započetih u Engleskoj i Francuskoj najpre je počeo da studira skulpturu u pariskoj privatnoj školi Antoana Burdela da bi se 1923. godine potpuno posvestio slikarstvu. Prvu izložbu imao je u Parizu 1925. Za vreme Drugog svetskog rata živeo je u Francuskoj i bio pripadnik Pokreta otpora. Bio je član naših grupa “Oblik”, “Dvanaestorica” i “Samostalni” koje su se i u međuratnom a naročito u posleratnom periodu, izrazito zalagale za osavremenjivanje našeg likovnog stvaralaštva, odnosno, za osnovne estetičke principe i poetiku modernizma. Bio je član Srpske akademije nauka i umetnosti. Nosilac je velikog broja umetničkih i društvenih nagrada poput Prvog memorijala “Nadežde Petrović”, Trijenala jugosloveske umetnosti, Sedmojulske i AVNOJ-eve nagrade za životno delo itd. Učestvovao je na preko stotinu kolektivnih izložbi a održao je i pedesetak samostalnih od kojih su dve bile retrospektivne koje su potpuno rasvetlile i objasnile njegov opus.                  

Izložba njegovih crteža, tih “intimnih praznika” kako je napomenula Irina Subotić u predgovoru kataloga, na najdirektniji način otkrila je suštinu Čelebonoviće likovnosti koja je od samog početka pokazivala ambivalentni karakter na konstantnom razmeđu modernizma ali i tradicionalnih “muzejskih vrednosti” likovnog stvaralaštva. Ovom umetniku, dakle, istovremeno su bile važne dve stvari u stvaralaštvu kojima je ostao dosledan do samog kraja – najpre da vlastitu slikarsku poetiku bazira na čvrstim kriterijumima tradicije ove umetnosti za kojima je tragao i nalazio u najvećim evropskim muzejima ali i na potpunoj svesti o promenjenom vremenu, o novom duhu civilizacije prve polovine ovog veka kojom je dominirao modernizam.                  

Blizina izvora za oba ova slikarska koncepta svakako je omogućila upravo najviše Marku Čelebonoviću, u odnosu na sve druge jugoslovenske umetnike koji su kraće ili duže vremene boravili i stvarali u svetskim umetničkim metropolama, da najdublje pronikne u rukopis starih majstora ali budući da je bio i savremenikom pionira modernizma koji su u brojnim slučajevima pripadali i tzv. “pariskoj slikarskoj školi” da sa najbolje pozicije prati nastajanje jedne od najvećih epoha u istoriji umetnosti uopšte. Te očigledne prednosti Čelebenović je, kako možemo videti i na ovoj kamernoj izložbi njegovih crteža, maestralno iskoristio stvarajući jedno od najvrednijih i najuticajnijih opusa u ukupnom srpskom i jugoslovenskom likovnom stvaralaštvu ovog veka. 

Jovan Despotović 

Treći program Radio Beograda, Beograd, 26. 12.  2000