Damnjan – Mrlje, praznina i punoća

Iako živi i radi već niz godina u Milanu, Radomir Damnjanović Damnjan redovno izlaže u Beogradu omogućavajući na taj način ovdašnjoj publici da dobije stalni uvid u njegovu recentnu umeničku produkciju. Tačno pre godinu dana imao je izložbu u Galeriji “Zvono” a sada je otvorio novu u “Cvijeti Zuzorić”. Kao i prethodni put, i sada je na otvaranju u Umetničkom paviljonu ’Cvijeta Zuzorić’ priredio i performans što je očigledno postao stalni način komuniciranja ovog autora sa publikom koja dolazi na njegove vernisaže.                  

Damnjan je gotovo na samom početku svoje umetničke aktivnosti, sa famoznim slikama iz ciklusa “Peščane obale”, zauzeo veoma istaknuto mesto na domaćoj likovnoj sceni. I kada se mislilo da je, budući izrazito podržan i od kritike i od publike, utvrdio glavni smer svojih slikarskih kretanja, vremenom su usledile mnogobrojne promene koje su dale osnovni pečat njegovoj ukupnoj umetničkoj aktivnosti. Reduktivna linija prakse koja je inicirana u samom pomenutom prvom ciklusu slika fokusirala je njegov plastički koncept na apstrakciju pravih linija i čistih kolorističkih ploha, na geometrizam urbanog i intelektualnog mentaliteta vrlo retkog u srpskom slikarstvu poznog modernizma na kraju sedme decenije.                 

Početkom sedamdesetih usledio je pravi obrat kreativne prakse kod Damjana: nastupio je prekid sa slikarstvom i usmeravanje vlastite delatnosti prema čistim mentalnim područijima koja za ishod nije imala finalni umetnički predmet već predočavanje radnog procesa koji do dela može dovesti ali i ne mora – što je u njegovom primeru rada bio najčešći slučaj. Cela ova decenija protečiće u njegovim mnogobrojnim, nomadskim (slikarstvo, crtež, grafika, fotografija,, film, video, performans) kretanjima kroz različita područija od prelaza sa likovno/vizuelnog ka mentalnim karakteristikama rada, uz istaknutu sklonost ka subverziji postojećeg institucionalnog poretka koja se ispoljava u unošenju poremećaja u funkcionalnu prirodu informacije i sklonosti ka višeznačnosti privida umesto ka jednoznačnosti tautologije karkateristične za konceptualnu umetnost, najzad, referencije ka istoriji umetnosti, u ovom slučaju refleksije o položaju avangardne umetnosti u konkretnom istorijskom i socijalnom kontekstu – što je sve zabeležila kritika. Ovo oblikovno područije koje karakterizira pre svega govor umetnika u prvom licu ali i praksa neprekidnog preispitivanja jezika i ciljeva estetičkog stvaralaštva, u osamdesetim godinama dobiće još jednom u Damnjanovom primeru jedan sasvim novi izgled i smisao.                  

Damnjan u tom periodu boravi u Milanu i neposredno je suočen sa fenomenima italijanskih idioma postmodernizma: Transavanguardia, Pittura colta, Ipermanirissmo itd. Tada za ovog umetnika nastaje jedan zaista delikatan trenutak – budući je do tada već nekoliko puta pokazao izrazitu otvorenost prema aktuelnim inovacijama u jeziku likovne umetnosti, našao se pred problemom još jednog “obrata” unutar sopstvenog rada. Mrtve prirode i (auto)portreti,  poentilizam i fotografija, slikarstvo i objekti, najzad sve učestaliji performansi su tematski, medijski i jezički okvir kojim se prakticira  posve nova praksa ovog “modernog umetnika u postmodernom dobu” kako ga je jednom prilikom okvalifikovao Ješa Denegri.                  

Utvrđivanje smisla Damnjanovog vraćanja slikarstvu u devetoj deceniji (dakako sa neophodnim zapažanjem svih novih karakteristika koje ovo “vraćanje” specifikuju prema paradigmama drugačijeg estetičkog i semantičkog sadržaja) pomaže da se jasno uvide čvrste veze koje su unutar radnih praksi formirane između konceptualne umetnosti sedamdesetih i novog slikarstva osamdesetih. Mnoge zablude koje su se ticale porekla i smisla postmodernizma u nas mogu biti otklonjene upravo razumevanjem umetničkog primera koji nam Damnjan podastira i svojom aktuelnom izložbom.                  

Dubinsku dijagnozu njegovog sadašnjeg slikarstva u katalogu izložbe dala su dva kritičara: Tomaso Trini i Ješa Denegri.                  

Naslov Trinijevog teksta identičan je naslovu izložbe: “Mrlje, praznina i punoća”. Trini svedoči: “Posmatrajući njegov svakodnevni rad, primećujem da je za Damnjana slikanje položaj njegovog tela, boravište njegovog daha. Da bih to sagledao, valja da primenim izvesnu jogu gledanja… U krajnjoj liniji, svaka Damnjanova slika jeste deo umetnikovog tela.” Ovo tumačenje umetničkog čina i dela kao direktnih posledica i produkata umetnikove telesnosti, njegove fizičke aktivnosti koja ga neposredno odvodi u specijalno stanje duha ambivalentnog stanja puno – prazno. Nalazeći korene ovoj ideji ne samo u evropskoj umetničoj tradiciji već i u dalekoistočnim kulturama, Trini dokazuje njihovu povezanost u sadašnjem Damnjanovom radu ali i njegovu univerzalnu vrednost te značenja.                  

Denegri međutim podvlači jednu drugu važnu činjenicu u koja stoji u najneposrednijoj vezi sa Damnjanovim radom: “Damnjan, dakle, u svim svojim postupcima potvrđuje sledeće: danas raditi umetnost, čak i kada je procedura slikanja posredi, nije moguće a da to  ne bude umetnost cosa mentale, to je umetnost koja se u suštini radi s ciljem da se kroz samu produktivnu praksu iznova postavlja pitanje i ujedno nudi odgovor na pitanje šta umetnost može da bude, dokle seže, kako ona poprima i objavljuje svoja značenja, kako se uvek iznova zasniva podrazumevajući trajne ali prihvatajući i promenjive osobine same svoje karakteristične prirode.” Denegri je znači tumačenje ovog dela uveo u postkonceptualni sistem vrednovanja koji je zadržao primarnu, platonovsku idejnu osnovu rada uprkos očiglednim promenama koje su se paralelno dogodile i na opštem estetičkom planu umetnosti i u individualnom Damnjanovom iskustvu.                  

Ova izložba, onako kako je koncipirana, sa poentilističkim “slikama”, “mrtvim prirodama”, “portetima” i performansom koji je izveo na otvaranju, (a koji se sastojao u demostriranju pred publikom njegovog načina “slikanja”) jasno pokazuje jedinstveni Damnjanov kreativni rukopis: svi ovi radovi – slike, objekti, fotografije bez obzira na različite podloge tih radova (ravnina platna, voluminoznost boca, reljefnost lica) ili njihovih tema ili medija koje parkticira u svojoj praksi, slikani su samo na jedan način: nanošenjem višeslojnih kolorističkih mrlja kojima potpuno prekriva površinu dela. I kada slika nepredmetnu sliku, i kada oslikava flaše za mrtve prirode, i kada slika preko lica samog modela koji portretiše Damnjan uvek čini istu stvar: četkom po njima nanosi manje ili veće koloritičke mrlje. Ovakvo njegovo slikarski procesualno ujednačavanje predloška, motiva, modela može da znači samo jednu stvar: slikarska praksa jeste telesna aktivnost, ali je ona pre svega nastala posle dugotrajnog promišljanja cilja te akcije, najzad, predmetni ili tematski sloj dela, kao naknadna perceptivna praksa posmatrača, potpuno je nebitan. A to je upravo i estetičko središte ukupnog Damnjanovog stvaralaštva koje se u njegovim mnogobrojnim fazama pojavljuje u različitim (pastičkim, predmetnim, semantičkim) slojevima radova. Po tome je ovaj fenomen znatno izašao iz okvira jugoslovenske umetnosti i postao aktuelnom evropskom kulturnom baštinom. 

Jovan Despotović 

Treći program Radio Beograda, Beograd, 20. 9 1996