Anka Burić – crteži

Među najzanimljivije i najautentičnije autorske pojave u crnogorskoj, a može se slobodno reći – i u jugoslovenskoj likovnoj umetnosti poslednje dve decenije, svakako spada i Anka Burić. Njena stručna biografija beleži jedno aktivno kretanje po različitim kulturama i umetničkim središtima: Nikšić (rođena 1956. godine; završila Pedagošku akademiju 1976), Sarajevo (diplomirala na grafičkom odseku Akademije likovnih umetnosti 1981), Prag (specijalizacija na Akademiji Vitwame Umeni 1982-1983), Beograd (postdiplomske studije na Fakultetu likovnih umetnosti 1983), Pariz (studijski boravak 1984) koje nije moglo da se neodrazi na najbolji kreativni način u njenoj osnovnoj likovnoj disciplini – grafici i u temelju tog medija – crtežu. Jedan izbor iz njenog crtačkog opusa i nekih “crtačkih derivata” koji su odatle proizašli, nastao u tekućoj deceniji predstavljen je u Galeriji “Haos”.

Na umetničku scenu Anka Burić je stupila u onom osetljivom trenutku velike promene smisla i sadržaja likovne umetnosti koji se iznenada odigrao početkom osamdesetih godina. Upravo zahvaljući školama kroz koje je dotada prošla, a naravno i sama vrlo svesna nastupajuće, izmenjene epohe u kojoj će neposredno učestvovati, Burićeva je na samom početku izgradila jedan plastički svet koji je odmah uočen i u kritici identifikovan kao značajan autorski doprinos na tom krilu jezičkih transformacija u likovnim umetnostima. Naznake njenog znatnog udela u tom procesu kreću se u tri osnovna pravca.

Najpre to je jedna, u korenu njenog kreativnog mentaliteta postavljena osobina koja je snažno usmerava prema meditativnom a odatle prirodno i prema neophodnoj redukciji ionako vrlo malog repertoara likovnih sredstava kojima se ona koristi. Naime, linija njenih crteža koja je optički smanjena na najmanju moguću meru ima zadatak da istovremeno osigura balanse formiranih plastičkih polja, da svojim niskim energetskim potencijalom proizvede maksimalno semantičko dejstvo prizora i, napokon, da minimalno unetim vizuelnim informacijama gledaoca prepusti zavodljivoj igri otkrivanja enigme ovi radovi (apstraktno-predmetno, narativno-aikoničko, simboličko-znakovno, lirsko-ekspresivno itd). Dakle, ovakvim reduktivizmom sredstava dovedenih do praga smisala, do minimalnog stadijuma, u posmatraču nastoji da probudi potrebnu zainteresovanost za svoje delo.

Paradoks koji se naslućuje u ovim radovima Anke Burić leži u tome da je njihov meditativni osnov zaklonjen jednom energičnom motoričnošću crtačkih poteza – gestom ruke kojim ona dolazi do potrebnog i konačnog izgleda ovih dela. To je posledica upravo njenog kreativnog mentaliteta formiranog, kako smo videli, u vrlo različitim školama: od onih lokalnih i tradicionalnih do klasičnih i temeljno akademskih (i u zanatskom i u umetničkom pogledu). Ako je primarni zadatak koji stoji pred umetnicima svojevrsno “osmišljavanje” dela, nekim kreativnim temperamentima, kojima očigledno pripada i Burićeva, taj pristup nikako nije dovoljan – cilj je da se unutrašnja energija prospe po površini papira brizim, spontanim radnim postupkom pri čemu se ne brine previše u svakom trenutku za svaki od elemenata likovnosti (kompozicija, struktura, simetrije, raspored svetlo-tamnog i dr) plastičkog polja.

No, najvidnija osobina ovih crteža je njihova delikatna likovna espresivnost. Taj vizuelni (i semantički) učinak radova Anke Burić je onaj kvalitet koji ju je od najranijih godina stvaralaštva doveo u neposredniju vezu sa autentičnim problemima izraza u umetnosti osamdesetih godina. Postizanje visokog stepena nove, drugačije ekspresivnosti (najčešće u malim formama, ali katkada i u “monumentalnim” dimenzijama) za Burićevu je ključni razlog kreativnog delovanja. Postalo je bilo pitanje dana na koji se način može podići opšta ekspresija novog umetničkog dela a odgovori koji su tada usledili bili su potpuno u skladu sa lokalnim školama (italijanskom, nemačkom, francuskom, američkom, jugoslovenskom itd). Te izrazito religionalne poetike omogućile su da se umetnici zainteresovani za promenji likovni jezik ne moraju udaljavati, a time ni izneveravati vlastiti genius loci, dakle one osobine koje njihovom stvaralaštvu osiguravaju istinsku autentičnost (dakle ni mundilazim ni legitimizam kako je deo kritike podelio umetnost poslednje dve decenije).

Tu je priliku Anka Burić jasno uočila i iskoristila na taj način da je postala jedna od najznačajnijih pojava na našoj umetničkoj sceni. Bez peterivanja se može reći da je upravo sa njenim delom započela jednan nova faza u živim tokovima aktuelne crnogorske likovne umetnosti koja danas ima brojne mlade poklonike i vredne autore. A opisana minimalna gestualna ekspresija njenih crteža ubedljivi je znak svog estetičkog vremena.

Jovan Despotović

Treći program Radio Beograda, Beograd, 4. 1998
Naša Borba, 9-10.5.1998