Dževdet Džafa – slike

Prištinski slikar i grafičar srednje generacije Dževdet Džafa (rođen 1935. godine u Peći;  završio Likovnu akademiju i postdiplomske studije u Ljubljani u klasi Gabrijela Stupice, odnosno Rika Debenjaka) izlaže u Salonu Muzeja savremene umetnosti petnaest slika velikog formata pod zajedničkim nazivom ’Autobiografija’. Ovo je jedno od retkih izlaganja ovog autora koji iako već niz godina, od ranih sedamdesetih, radi zapravo samo jedan veliki ciklus slika pod tim nazivom, samo u pojedinim trenucima oseća da je okončano formiranje celine unutar njega, i tada se i odlučuju za javnu promociju. Ovom prilikom slike su sve iz poslednje faze nastale u periodu 1978-1984. godine. 

Džafa je slikarski proistekao iz poznate Dečanske slikarske kolonije koja je u uslovima pokrainskih umetničkih zbivanja odigrala veliku ulogu za podsticaj i formiranje tamošnje likovne kulture. I već u prvim slikarskim istupanjima Džafa je pokazao jedno konstantno interesovanje koje je u prvom sloju posedovalo osnovne impresije na neposredni prirodni ambijent (Rugovska klisura, Bistrica, Peć, Metohija), da bi tokom daljih transformacija njegovi slikarski sadržaji počeli da poprimaju antropološke, etičke, društvene i privatne elemente. Očigledno je bilo da njega već tada nisu zadovoljavale mogućnosti koje su otvarale striktna slikarska sredstva i započeo je eksperimentisanje sa apliciranjem gotovih i već upotrebljavanih predmeta sa kojima je sliku podizao na opštiji realistički nivo. Ova vrsta materijalizacije je u početku bila direktnija, sa manje slikarskog rada, i stoga, bila je i dekorativna u konačnom učinku, pa čak i optimistička i vedra po atmosferi. Tada je Džafa uglavnom upotrebljavao folklorne motive i etnografske sadržaje. 

Kada je u sledećem ciklusu slika aplicirao jednu cipelu na platno, simbolički je prizvao u svest da je to isto načinio tačno pola veka ranije Mirko Kujačić uvodeći svoje delo u jedan novi kontekst: oporog životnog realizma. Džafa je istoorijski sledbenik takvih shvatanja: danas nam on iznosi nove dokaze da je umetnik osetljiv prema svim neposrednim radnim i životnim ambijentima, prema onim privatnim i javnim zbibanjima koje na njega kao na osetljivog stvaraoca ostavljaju najdublji trag. Sa ovom promenom došlo je i do prilagođavanja Džafinog slikarskog postupka, tj. do promena metoda građenja slikarsog prizora i koncepcije same slike. 

U velikim, opskurnim prizorima koji su karakteristični za Džafin najnoviji ciklus može se zapaziti da je protkan ličnim stavovima i iskustvom sredine kojoj prirpada. Repertoar ikonografije kojom se on ssluži raznovrstan je: od gotovih predmeta koji su pripadali njemu ili njegovoj porodici, do simbola koji su karakteristični za njegov narod. U ponekim slikama je aplicirao i neke komade čistih slikarskih radova da bi dobio i naglasio ambivalentnu situaciju ’slike u slici’ kao metafore javnog odricanja od artificijelne stvaralačke autorizacije do priključivanja u kritički raspoložene intelektualce. Naravno da je neposredni egzistencijalni milje umetnika utucao i na prodor sasvim ambivalentnih ili aluzivnih situacija kojima on komentariše neke tendencije za koje smatra da su njemu ideološki bliske. No, ovakva slika je podignuta na dovoljno visok stepen umetičke samostalnosti koji je podvučen i intervencijom širokim i dugaškim potezima čiste boje kao pikturalnim akcentima koji nedvosmisleno ukazuju na napregnuti slikarski nerv aovog autora. Zapravo, opšte stanje ovih slika evocira u sećanje i slike Miće Popovića ili Zorana Pavlovića koje su na izvestan način krakteristične za beogradsku umetnost, isto kako su i slike Dževdeta Džafe karakteristične za prištinski krug, koja pokazuje značajne napore da se slikovni nadražaji emancipuju od tradicionalnih i lokalnih tendencija. 

Osnovna vizuelnost ovih slika iz ciklusa ’Autobiografija’ zasniva se na ekspresivno-simboličkim predstava koje u jednom povišenom naturalizmu, ili, materijalnom statusu tih predmeta, govore o životnoj svakodnevici, o onim karakteristikama vremena koje umetnik prepoznaje kao dominantan. Po svemu tome ukupno gledajući Dževdet Džafa pripada onim malobrojnim značajnim kosovskim umetnicima kroz čije se delo afirmiše savremena jugoslovenskih Albanaca. 

Jovan Despotović 

Treći program Radio Beograda, Beograd, 19. 11. 1984