Slika epohe

Ješa Denegri: ‘Sedamdesete – teme srpske umetnosti’

Pojavom zbirke eseja o nekim temama srpske umetnosti sedamdesetih godina formirana je jedna svojevrsna trilogija: knjiga pod istim naslovom, koja je obuhvatila ranije objavljene tekstove Ješe Denegrija u istoj ediciji (“Svetovi” — Novi Sad), koji su se odnosili na pedesete (izašla 1993) i šezdesete godine (1995). 

U najnovijoj knjizi Ješa Denegri se konačno opredelio da opiše, objasni i istorizuje isključivo onu scenu (među mnogobrojnim) koja je radikalno obeležena inovativnim praksama u umetnosti, a koja će usled njenog opšteg mesta u ukupnom sistemu umetnosti (kritika, mediji, muzeji, galerije, tržište) biti nazvana još i “druga linija”. U okviru ove glavne teme moguće je u knjizi razabrati i nekoliko podtema diferenciranih iz pouzdanog autorovog čitanja, a Denegri je u našoj sredini (misli se i na prostor nekadašnje Jugoslavije) zasigurno najznačajniji, najugledniji i najaktivniji kritičar i istoričar ove umetnosti. 

Istorijski primat konceptualne umetnosti (kako se uobičajeno i kolokvijalno kod nas naziva nova umetnička praksa sedamdesetih) u Srbiji pripao je grupama umetnika iz Novog Sada i Subotice (primerice, Kod i Bosch+Bosch), a zatim se u Beogradu 1971. godine pojavila neformalna šestočlana grupa, “čvrsto jezgro” nove umetnosti koju su činili Marina Abramović, Era Milivojević, Neša Paripović, Zoran Popović, Raša Todosijević i Gera Urkom, koji su tokom naredne dve godine nastupali zajedno, a taj period uokviren je izložbama “Drangularijum” i “Materijali 73″. Izuzev ove poslednje, sve njihove zajedničke izložbe održane su u Galeriji Studentskog kulturnog centra, kultnog mesta urbanog i umetničkog Beograda ranih sedamdesetih, koji je otvoren u periodu postšezdesetosmaških gibanja na našoj kulturnoj i političkoj sceni. 

Naravno, jedan Denegrijev tekst iz ove knjige posvećen je ovom “produktivnom i promotivnom poprištu” nove umetnosti: ovaj izraziti umetnički geto snažno je uzdrmao lokalni umereni i umorni modernizam tog vremena i obavljao je, pored izlagačke aktivnosti, i edukativnu i informativnu, a serija Aprilskih susreta sa nazivom “Prošireni mediji” od 1972. godine postala je najznačajniji reprezentativni dogadaj na “drugoj liniji”, i to ne samo u lokalnom i domaćem već i na internacionalnom planu. Dovoljno je kao potvrdu toga pomenuti gostovanje i danas mitskog konceptualnog umetnika Džozefa Bojsa 1974. godine. 

U posebno pisanim esejima posvećenim umetnicima iz pomenutog istorijskog jezgra beogradske nove umetničke prakse, Denegri je ukazao – pored nekih njihovih zajedničkih osobina, poput shvatanja o “proširenom polju umetnosti”, upotreba novih medija i jezičkog nomadizma, prakticiranja tehnike “umetničkog ponašanja”, “govor u prvom licu” kao i izraz isticanja individualnosti umetnika – i na njihove izrazite posebnosti: M. Abramović je delovala (po čemu je ostao i upamćen njen beogradski period) antologijskim ritualnim performansima i body-artom, E. Milivojević sa ekstremno građenom pozicijom alternativnog umetničkog (i životnog) statusa, N. Paripović sa izrazitim ponašanjem “ni-delanja-ni-nedelanja”, Z. Popović sa pojmom “pred-ideje” i socijalno-političkim kriticizmom (koji će u devedesetim godinama doživeti zanimljivu transformaciju), R. Todosijević, najekstremniji pripadnik ove ionako radikalne scene, sa do krajnjih granica zaoštrenim pitanjem “Was ist Kunst?” (a koji će na kraju te decenije anticipirati pojavu postmodernizma u našoj umetnosti), G. Urkom sa svojim mentalnim vežbama, a u mediju umetnosti biće određen kao istraživač “optičkih i konceptualnih granica slikarstva”. 

Nakon ove prve, sredinom sedamdesetih formirala se i druga generacija konceptualnih umetnika, znatno usredsređenijih na analitičko/mentalno u svom radu. Denegri navodi i Grupu 143 čiji su se neki članovi samoedukovali u oblastima lingvistike, savremene filozofije i moderne umetnosti, a u čijem je radu povremeno učestvovala i Biljana Tomić, urednik likovnog programa SKC-a. Njoj je, kao primeru “kritičara na delu”, posvećen i poseban tekst, u kome se ukazuje na ovu izuzetnu inicijativnost i organizatorsku delatnost u instituciji u kojoj radi, te postpedagogiju (umetničku i kritičarsku edukaciju izvan i paralelno sa univerzitetskim katedrama i akademijama umetnosti), kao i na, u njenom primeru, definisane metode “akritičke kritike” koji indicira da ovde nije reč o sudu i ocenama post festum, već o uspostavljanju aktivnog odnosa prema nekom radu u njegovo promptno uvođenje u komunikaciju na umetničkoj sceni. Umetnički par Kulić/Mationi (pod nazivom Verbum-program), mada duhovno i generacijski pripadaju prvoj, “permanentnom refleksijom” postaće bliži strožim mentalnim postulatima druge generacije. Pomenut je i rad Gorana Đordevića koji deluje paralelno sa Grupom 143, a tada će se zbiti i jedan značajan sukob koji se vodio unutar ove, za javnost – jedinstvene porodice. Rascep je nastao na osnovnom pitanju same prakse: aktivističkom krilu prve generacije bilo je suprotstavljeno analitičko krilo druge, a koje je ukazalo i na zaista zanimljiv polaritet unutar ovih umetničkih i teorijskih struja sredinom sedamdesetih. 

Dajući ovim pokretima u novoj umetnosti i širu umetničku postavku, u knjigu su uneti i eseji o novim radovima Radomira Damnjanovića Damnjana, čiji je nomadizam bio posledica neprekidnih preispitivanja mesta i uloge umetnosti u tadašnjem društvenom sistemu, kao i delo “najradikalnijeg inovatora” Vladana Radovanovića, kod koga je poetika verbo-voko-vizuelno korespondirala sa stvarnim problemima prakse mladih umetnika koji su tih godina tek stupali na našu umetničku scenu. 

Iako je ova decenija bogatija umetničkim pojavama iz istog estetičkog korpusa,
Denegrijeva knjiga je želela i postigla izrazito sublimni pogled na sliku epohe sedamdesetih,  efektno i sasvim dovoljno za njeno tačno sagledavanje i sasvim izvesno buduće čitanje, tumačenje i razumevanje. 

Jovan Despotović 

Treći program Radio Beograda, Beograd, 18. 11. 1996, Vreme, Beograd, 11. 1. 1997, str. 52