Jugoslovenska umetnost 20. veka

Nova stalna postavka i izložba ’Rezime’ u Muzeju savremene umetnosti

Do konačnog realizovanja stare ideje da se u Beogradu (i u Jugoslaviji) osnuje Muzej savremene umelnosti, zabeležena je 1951. godina kada su započeli konkretni poslovi oko njegovog osnivanja. Tek 1958. godine doneta je odluka tadašnjeg Saveta za kulturu Beograda da se formira Moderna galerija – preteča budućeg Muzeja savremene umetnosli, a 1959. godine ova nova institucija dobila je prve radne prostorije na Obilićevom vencu. Dve godine kasnije, u Pariskoj ulici otvara se njen izložbeni deo, koji će po otvaranju Muzeja savremene umetnosti u novoj zgradi na Ušću 1965.  godine postati njegov Salon. Već u tim vremenima, najpre Galerija a potom i Muzej, kolekcionirali su umetnička dela jugoslovenske umetnosti 20. veka za tri zbirke: slikarstvo, skulptura i crtež i grafika. Istovremeno se formira i dokumentacija Muzeja kao značajan deo aktivnosti na arhiviranju pisane i druge građe o našoj umetnosti ovog veka. Svi ovi poslovi su urađeni pod neposrednim uticajem prvog i dugogodišnjeg upravnika Muzeja savremene umetnosti, slikara i umetničkog kritičara Miodraga B. Protića.

Nova zgrada Muzeja gradena je od 1960. godine, kada je na konkursu odabrano rešenje arhilekata Ivana Antića i Ivanke Raspopović, a 20. oktobra 1965. godine Muzej savremene umelnosti svečano je otvoren promovišući tada i svoju prvu Stalnu postavku jugoslovenske umetnosti 20. veka. Tada je publikovan i prvi Katalog izloženih dela koji je otkrio već u to vreme zaista impresivnu kolekciju moderne i savremene umetnosti sa celokupnog jugoslovenskog kulturnog prostora. Iste godine objavljena je i prva Monografija Muzeja koja je vrlo detaljno navela istorijat, razloge osnivanja i ciljeve delatnosti Muzeja, kao i iscrpni opis zbirki umetničkih dela koja su bila njegovo vlasništvo.

Koncipirana prema principima tada dominantne muzeološke prezentacije moderne umetnosti (na sličan način kako je ona predstavljena u muzejima moderne umetnosti u Parizu i Njujorku), prva stalna postavka u beogradskom Muzeju prikazala je vrlo detaljno, analitički, sve važne stilove, epohe, autore jugoslovenske umetnosti ovog veka i uz manje izmene ona je trajala do 1986. godine, kada su po prvi put unete vidne izmene i u teorijskom tumačenju pojedinih njenih pojava i događaja. Naime, zbog potreba velikih međunarodnih izložbi likovnih umetnosti, stalna postavka u Muzeju je dekroširana 1977. i 1980. godine a pri njenom vraćanju pojedini segmenti su ponešto menjani. Ove promene registrovane su u prigodnom Vodiču kroz Muzej koji je štampan 1983. godine. Uz ostale izmene, prethodna stalna postavka je promenila i kretanje kroz Muzej – hronologija jugoslovenske umetnosti 20. veka mogla se pratiti obilaskom Muzeja od poslednjeg V nivoa do I gde su bila izložena dela recentnog perioda.

Sadašnja, Nova stalna postavka jugoslovenske umetnosli 20. veka u Muzeju savremene umetnostl, kako vidimo, upravo je treća po redu kad se uzmu u obzir navedene izmene koje su manje-više konceptualno pratile. Kao osnovna namera, pred autorima Nove postavke bio je poslavljen dvostruki cilj. Razumljivo je da je i Nova postavka sačuvala sve bitne kriterijume i teorijske postulate kod tumačenja i prezenlacije naše umetnosti ovoga veka kroz veliki broj umetničkih dela (oko 400) i autora (oko 200), sislematizovanih i po načelima dekadne periodizacije (koju je uveo Miodrag B. Protić) i po sadržinskim elementima (kako ih je video Lazar Trifunović), a istovremeno pokazujući i potrebu da se ovom prilikom posluži novijom idejom muzeologije koja danas manje ide za konačnom istorizacijom i periodizacijom vizuelne umetnosti, kojih naravno u dovoljnoj meri ima i u novoj postavci, već je više zainteresovana za kontekstualizaciju umelničkog dela, za naglašavanje dosad manje vidljivih, „interaktivnih” relacija koje postoje među njima u svim periodima, epohama, stilovima, tendencijama i pojavama.

Ovako postavljen zadatak otvorio je osnovno pitanje muzeološke prezentacije složenog korpusa jugoslovenske umetnosti ovog veka svedeno na načela izbora onih umetnika i dela likovnog stvaralaštva koji na najdirektniji i najreprezentativniji način objektivizuju njenu stvarnu sliku. Sama muzeološka praksa, posebno ako se primete aktuelna iskustva u predstavljanju i izlaganju moderne i savremene umetnosti, metodologiju je istorijskog, dakle vremenski sukceslvnog ili sinhronog ređanja redosleda i paralela medu mnogobrojnim stilovima, poetikama i koncepcijama u umetnosti 20. veka, podosta zamenila isticanjem i povezivanjem njihovih značenjskih nivoa što uzbudljivo otkriva i neke, dosad, neprimećene povezanosti i srodnosti. Pojednostavljeno rečeno: analitički princip tumačenja razvoja i promena u modernoj i savremenoj umetnosti zamenjen je modelom sintetičkog čitanja načina ukrštanja, preplitanja, poklapanja ili odbijanja srodnih, sličnih, različitih i suprotnih umetničklh shvatanja. Imajući ovo u vidu, traganje za konceptom Nove stalne postavke jugoslovenske umetnosti 20. veka u Muzeju savremene umetnosti kretalo se prema cilju smislenog (među)povezivanja glavnih pravaca njenog razvoja i isticanja dominantnih ličnosti.

Iako svakako nije postojala namera da se suštinski menja slika jugoslovenske umetnosti 20. veka u perspektivi njene dosadašnje prezentacije u Muzeju, Nova postavka je u nekim segmentima i metodskim propozicijama pokazala i određene novosti.

U odnosu na prethodnu stalnu postavku vraćen je prirodni način kretanja kroz Muzej: od I nivoa naviše prati se osnovna hronološka nit, čime je ponovo istaknuta važnost ideje jedinstvenosti njegovog unutrašnjeg prostora. A maksimalna mogućnost uklanjanja pokretnih panoa, ova koncepcijska ideja sugerisana samim izgledom unutrašnjosti Muzeja izuzetno je istaknuta.

Budući da su dosadašnje postavke Muzeja vrlo detaljno, analitički prikazale sve važne ličnosti, stilove, epohe ove umetnosti, ovog puta je unet jedan naglašeniji princip sintetičkog, semantičkog povezivanja glavnih tokova unutar nje. A oni su ponajpre podvučeni u prezentaciji međuratnog modernizma identifikovanog u opusima najdominantnijih ličnosti određenih umetničkih epoha. Otuda je potekla ideja formiranja malih monografskih izložbi Nadežde Petrović, Petra Dobrovića, Save Šumanovića, Jovana Bijelića, Milana Konjovića, Milene Pavlović Barili, Marka Čelebonovića, Mila Milunovića, Zore Petrović i Ignjata Joba, a više nego dosada naglašeni su izvanredno zanimljivi primeri Natalije Cvetković, Milana Milovanovića i Miloša Golubovića. Od karakteristlčnih poetika iz ovog perioda ukazano je na najbolje primere naše istorijske apstrakcije – J. Bijelić, S. Šumanović, Ivan Radović, Mihailo Petrov; klasičnih i tradicionalističkih škola u vremenu modernizma – Vasa Pomorišac, I. Job, Veljko Stanojević; nadrealizma – Radojica Noe Živanović, Aleksandar Vučo, Marko Ristić, Dušan Matić; i na tada veoma popularnu umetnost poetskog intimizma – Stojan Aralica, Kosta Hakman, Milenko Šerban, Peđa Milosavljević.

Zahvaljujući prostornim mogućnostima III nivoa Muzeja, upravo velikim zidnim površinama, načinjena je još jedna inovacija u muzeološkoj prezentaciji slikarstva. Naime, po prvi put u praksi ovog Muzeja dela su postavljena u dve zone što je doprinelo i mogućnosti izlaganja više radova islovremeno i, što je važnije, razvijanju novog osećanja za druge mogućnosti muzeoloških metoda.

Od skulptorske umetnosti, isti princip malih monografskih prezentacija primenjen je u slučajevima Petra Palavičinija, Rista Stijovića i Sretena Stojanovića. Kroz potpuniji izbor radova ovih umetnika, koji se čuvaju u zbirci Muzeja savremene umetnosti, moguće je jasnije sagledati osnovni stilski obris našeg vajarstva, vremena u kome oni stvaraju, od njihovih početaka pa sve do poznih i poslednjih dela. Naglasak je dat i na tadašnju našu najmoderniju skulpturu koja se najbolje vidi u delima Dušana Jovanovića Đukina i Živojina Lukića.

Kao jedan sasvim zaseban segment ove poslavke načinjen je izbor radova u tematskom krugu jugoslovenske angažovane umetnosti od meduratnih socijalnih tema do posleratne ideologije socijal-ističkog realizma, od Đurđa Teodorovića do Đorđa Andrejevića Kuna. I upravo kroz ovu angažovanu estetičku nit načinjen je spoj naše umetnosli ovog veka kroz deobni Drugi svetski rat.

Usled mnogih razloga, a pre svega zbog nedovoljne vremenske udaljenosti, šlo znači i zbog nedovršene istorizacije domaće savremene umetnosti posle 1950. godine, princip autorske prezentacije zamenjen je isticanjem razvoja glavnih tokova i dominantno visokog i poznog modernizma, kao i najnovijim pojavama u našoj umetnostl. Najpre se, tako, uočava podela na različite poetike figurativnih tendencija, koje se delom nadovezuju na predratne škole, – P. Milosavljević, Ksenija Divjak, Mario Maskareli; ili su okrenute daljoj tradiciji likovne umetnosti – Mladen Srbinović, Ljubinka Jovanović, Leonid Šejka, Lazar Vozarević, Svetozar Samurović; neke pripadaju tzv. beogradskoj fantaslici – Dado Đurić, Milan Popović, Ljuba Popović, Milić Stanković; i najzad, jednim delom su usmerene prema estelici rane apstrakcije – Petar Lubarda, Miloš Bajić, Bata Mihailović.

Drugi deo ove podele pripada apstraktnoj umetnosti i to obama njenim ishodištima: mentalnim propozicijama geometrijske apstrakcije – Miodrag B. Protić, Stojan Ćelić, Aleksandar Tomašević, Radomir Damnjanović Damnjan; ili ekspresivnim svojstvima gestualne i lirske apstrakcije – Petar Omčikus, Đorde Ivačković, Branko Filipović Filo; te njenom najradikalnljem krilu enformelu koji je ostavio i najvećeg traga u našem slikarstvu – Mića Popović, Vera Božičković Popović, Branko Protić, Živojin Turinski, Zoran Pavlović.

Negde na samom početku čiste apstraktne umetnosti stoji i delo Bogoljuba Jovanovića, kao i dva slikara koji su u međuratnom razdoblju bili zagovornici poetske figuracije a u posleratnom apstrakcije – Nedeljko Gvozdenović i Ljubica Cuca Sokić. A kao sasvim izdvojena pojava, koja po značenju ne stoji ni na figurativnom ni na apstraktnom krilu, svakako je slučaj radova Ivana Tabakovića koji je i predstavljen kao jedinstvena pojava.

Ovaj model prezentacije naše umelnosii pedesetih i šezdesetih godina sproveden je i u vajarstvu, pa tako, s jedne strane, stoje skulpture Matije Vukovića, Miše Popovića, Borisa Anastasijevića, Zorana Petrovića, Ota Loga, a sa druge, Ane Bešlić, Momčila Krkovića, Velizara Vase Mihića, odnosno Olge Jevrić, Olge Jančić, Mire Jurišić, Jovana Kratohvila.

Kako su se strujanja u aktuelnoj umetnosti ubrzavala od šezdeselih godina, sa veoma čestim promenama pikturalnih i plastičkih jezika, tako je tokom osme i devete decenije zabeležen veliki broj autorskih i poetičkih individualnosti koje su kroz niz uzastopnih stilova završile hod kroz umetnost 20. veka u postmotdernizmu.  Registrovani  su, tako, fenomeni  nove figuracije – Dragoš Kalajić, Dušan Otašević, Milena Jeftić Ničeva; angažovanog realizma – M. Popović, Milan Blanuša; poetske figuracije – Vlada Veličković, Miloš Šobajić; hladne figuracije – Božidar Damnjanovski, Dragan Mojović; mnogih ekspresionizama toga vremena – Cile Marinković, Mario Điković; promenu statusa slike kao umetničkog predmeta – Aleksandar Đurić itd. Ova vrsta slikarstva označila je, pored nove materijalnosti – Milica Stevanović; nove prizornosti – Peđa Nešković, i nove predmetnosti – Marija Dragojlović, i najavu umelnosti osamdesetih, Novu sliku, ambijentalne postavke i instalacije, eklekticizam, citatnost – Mrđan Bajić, Milela Prodanović, Tahir Lušić, Nada Alavanja, De Stil Marković,  Darija  Kačić.  Paralelno sa njima, opštoj slici velike obnove u umetnosti tokom osamdesetih godina doprinosi i nova geometrija – Zoran Grebenarović, Verbumprogram; te treća apstrakcija – Slobodan Trajković, Perica Donkov, Aleksandar Cvetković, Tafil Musović. Druga polovina te decenije na ovu živu scenu naše umetnosti uvela je niz izvanrednih mladih vajara – Dušan Petrović, Srđan Apostolović, Božica Rađenović, Marina Vasiljević koji su zapravo i obeležili u umetničkom pogledu ovo vreme.

A kao posebna celina u ovom periodu prikazani su neki primeri naše konceptualne umetnosli preko fotografija, instalacija, tekstova – Neša Paripović, Zoran Popović, Slobodan Era Milivojević.

Oni primeri sa jugoslovenskog kulturnog prostora koji su našli mesto u Novoj stalnoj postavci uzeti su pre svega kao najznačajniji, referentni primeri koji grade vrednosnu lestvicu estetičkih fenomena na kojoj treba tačno uočiti i mesto umetnika iz srpskog nacionalnog područja. U takve primere spadaju, da spomenemo samo nekoliko – Rihard Jakošić, Ivan Meštrović, Frano Kršinić, Tone i France Kralj, Lojze Dolinar, Krsto Hegedušić, Marino Tartalja, Gabrijel Stupica, Dušan Džamonja, Julije Knifer, Edo Murtić, Janez Bernik, Duba Sambolec, Aneta Svetieva…

Ovako koncipiranoj postavci jugoslovenske umetnosti 20. veka vraćen je poznati „muzejski” izgled, dakle onaj aksiološki obim i sadržaj koji i proizlazi iz tačne predstave njenog superiornog razvoja na glavnom pravcu kroz ceo ovaj vek.

Iako je u javnosti očekivana sa primetnim interesovanjem, Nova stalna postavka Muzeja savremene umetnosti ipak nije izazvala preterano kritičke komentare. Izostala je naravno, a to je jedan od razloga, priželjkivana slika samo srpske umetnosti 20. veka, izolovana i obesmišljena usled mnogih povesnih, ideoloških, kulturnih razloga. Ipak, mogla su se u  štampi zapazili uglavnom dva pristupa: ozbiljan i vrlo profesionalan ugao analiziranja Nove stalne postavke Muzeja uz tek pojedinačne, čak faktografski pogrešne, komentare izazvane potrebom senzacionalizma i uzbuđenje publike uz mnoge netačne podatke o (ne)izloženim delima i autorima (NIN, Radio TV revija). Od serioznih  prikaza   izdvojili  su  se  oni   Lidije Merenik  (Vreme), Sava Popovića (Borba), Ljiljane Ćinkul (Politika) i Gordane Vasiljević (Naša Borba). Razložni prigovori se odnose na zaista redukovano prikazivanje istorijskih avangardi naše umetnosti koja je našla mesto u novoj postavci samo u primerima postkubističke poetike, ali ne i dadaizam i zenitizam (primedba L. Merenik), ili, izrazito nedovoljno mesto konceptualne umetnosti (Lj. Ćinkul), a zapravo se svode na pitanje posedovanja u muzejskim kolekcijama onih radova koji na dobar način i ubedljivo objašnjavaju ove pojave u našoj umetnosti, pri čemu je problem neposedovanja radova Zorana Popovića i Marine Abramović upravo drasličan. A kada se uporede potrebe    muzealaca za novim akvizicijama i popunjavanjem kolekcija delima i iz istorijskog perioda i iz recentne produkcije sa načinom i obimom finansiranja centralnih umetničkih institucija poput Muzeja savremene umetnosti, tada se moraju uočiti i navesti krajnje štetni procesi koji se upravo sada u ovoj oblasti odvijaju. O očekivanim promenama ovakvog odnosa javnost će biti istovremeno obaveštena i kroz promenu izgleda stalne postavke u Muzeju savremene umetnosti.

Već smo naglasili da je nova stalna postavka u Muzeju savremene umetnosti više nego u ranijim slučajevima istakla magistralne tokove i dominantne autore koji su direktno obeležili modernu, savremenu i aktuelnu srpsku i jugoslovensku likovnu umetnost. Pažljivijim posmatranjem i analiziranjem koncepcije takve stalne postavke lako se uočavaju poetički i estetički sadržaji naše umetnosti 20. veka, te takva jedinstvena slika bez napora razlaže na velike stilske nizove koji su izgradili istorijsku modernu, pionirsku apstrakciju, „klasične” škole, koloristički ekspresionizam, na primer, u međuratnom periodu, ili geometrijsku i gestualnu apstrakciju i enformel, zatim mnogobrojne tokove tradicionalne i nove figuracije te recentnu umetnost osamdesetih u svom njenom bogatslvu mnogobrojnih svetova postmodernog eklekticizma.

Istovremeno sa lakvom novom stalnom postavkom jugoslovenske umelnosli 20. veka u Muzeju savremene umetnosti bila je otvorena i izložba pod ponešto enigmatičnim naslovom – „Rezime”. Ona je predstavila upravo jednu novu generaciju najmlađeg našeg likovnog slvaralaštva u delima 17 autora: 10 slikara i 7 umetnika koji bi tradicionalnim jezikom bili nazvani vajarima, ali koji se (sem u jednom slučaju) zapravo izražavaju promenljivim ambijentalnim radovima, instalacijama i objektima što su umnogome izmenili uobičajenu predstavu o „skulptorskoj” umetnosti.

Iako je na prvi pogled ova izložba izgledala izuzetno heterogena po mnogim njenim sadržajima, radi se ipak o umetnicima koji su rođeni izmedu 1960. i 1968. godine, pa je očigledno da su oni, ne samo po generacijskoj pripadnosti već i prema istovrsnim svojstvima razumevanja plasličkih umetnosti devedesetih godina, zaista bliski po esetičkom ukusu, osetljivosti za  materijalna  i tehnička svojstva dela, istorijskoj memoriji u odnosu na bližu ili dalju  umetničku  prošlost,  urbani  mentalitet itd. Ova vrsta „ujednačavanja” katkada krajnje isključivih poetika figuracije i apstrakcije, tehnostruktura i instalacija, otvorenih i zatvorenih semantičkih postavki u radovima u pojedinim izložbenim postavkama istih dela dobijana su i neka neočekivana vizuelna stanja. Naime, izložba „Rezime” je posle beogradske premijere bila  postavljena u velikom i jedinslvenom prostoru Centra za kulturu „Boro i Ramiz” u Prištini, zatim je njen sadržaj bio „razlomljen” po dominantnim poetskim okvirima u pet zasebnih prostora nekadašnjeg Srpskog poslanstva koji je danas deo Narodnog muzeja Crne Gore na Cetinju; u Muzeju savremene likovne umetnosti u Novom Sadu ista izložba je prema osobinama medija u kome su radovi izvedeni (slike, objekti, instalacije) bila postavljena u tri velika prostora, i na kraju, u četiri prostorije Zamka kulture (Vila Belimarkovića) u  Vrnjačkoj   Banji ona je bila prelomljena po načelu slilskih celina (figuracija, apstrakcija, predmetno -  nepredmetno). Ovakva mogućnost različitog aranžiranja dela recentne umetnosti u neposrednoj je vezi sa njenim primarnim značenjima, sa brojnim varijantama kontekstualizacije njenih sadržaja, njenom interaktivnom stanju šlo proizlazi iz jezičkih, značenjskih, formalnih, materijalnih, tehničkih karakterislika kao znaka promenjene aure nove umetnosti. Pluralistički smisao umetnosti, kako je on bio postavljen osamdesetih godina, tekuća decenija je podigla na stepen više, praktično otkrivši iste unutrašnje razloge i ciljeve. U najnovijoj generaciji naših autora ona je ponajviše radikalizovana jednom sasvim novom i drugačijom imaginacijom i senzibilitetom u procesu praktičnog kreiranja umetničkog predmeta.

Od slikara, na izložbi „Rezime”, među jasno određenim kao figurativni nalaze se Jasmina Kalić, Daniel Glid, Stevan Markuš i Uroš Đurić koji na različite načine i drugačijim namerama tretiraju problem ljudskog lika i tela, enterijera i pejsaža od veoma dobro poznatog zvuka visoke moderne iz tradicije našeg slikarstva do masovne kulture stripa i nadrealističkog lirizma. Njima je po osnovnom „stilskom” inleresovanju bliska skulptura Dragane llić, formalno gledajući to su „klasični” portreti njenih prijatelja umetnika, a po značenju, ovo su dela stilski eklektična u velikom poetskom luku od duboke prošlosti (čak arhajske umetnosti) do ovog veka. I oni, ukupno uzevši, mogu biti određeni kao kolorističari beogradskog kruga devededeselih.

Suprotno njima, radikalne primere apstrakcije u novom slikarstvu zaslupaju kao geometrizam – Dragan Stanković, gestualnost – Branko Raković, enformel – Zoran Dimovski, i to pre kao simulakrume nego kao doslovno prepisivanje poznatih stilskih kanona iz tih epoha. Iako su  paradigme njihovim radovima jasno uočljive, oni upravo zahtevaju oprez pri tumačenju, jer je očigledno da ne samo da je u njihovom radu došlo do evidentnog pomeranja u jeziku u odnosu na  vlaslile povesne uzore, već je sasvim jasno da su se istorijski, idejni i kulturni ambijenli toliko promenili da su morali izazvati i promenu razloga za ovakav način retro izražavanja. A to se još više potvrđuje u vrlo formalističkim tehno-instalacijama Ivana  llića  i Mirjane Đorđević koji su konceptualno fokusirane prema izvornim problemima novog   oblika u umetnosti devedesetih, ali su zato istovremena i ne manje značajna i njihova interesovanja za plastičku  ekspresiju  umetničkog predmeta prema propozicijama njihovih   vlastitih autorskih mentaliteta. Slično njima, Rastislav Škulec apsorbuje u svom iskustvu oblikovne mogućnosti polufabrikata konstruišući otvorene, promenljive strukture, dok Zoran Pantelić bilo u punom obliku ili transparentnom predmetu, naglašava upravo izmenljiv status   novog umetničkog predmeta u zavisnosti od prostora ili konteksta u kome su njegova dela izložena.

Kako su već osamdesete godine problematizovale u umetnosti opravdanost stvarne podele na jezičke modele nosti, u sadašnjoj generaciji umetnika isti ovaj cilj se može zapaziti u ambivalentnim pikturalnim prizorima Milana Kralja i Dragana Kičovića koji stoje na čudnoj granici ova dva, nekada potpuno podvojena sveta umetnosti. A šta je to što se zapravo može „videti” u delima nove umetnosti i da li je to što se vidi zapravo i namera autora, do krajnjih konsekvenci ovog upita primećuje se u radovima Zorana Naskovskog koji idu rubnom linijom što markira stvarni semantički stalus nekog estetičkog predmeta na kojoj on može biti preveden u sasvim druga polja mentalnih ili vizuelnih iskustava.

Druga polovina osamdesetih u beogradsku umetnost je uvela niz izuzetno zanimljivih umetnica (koje smo pomenuli u opisu poslednjeg segmenta Nove stalne postavke Muzeja savremene umetnosti), a deo nastao upravo iz takve produkcije može se danas pratiti u radovima Tatjane Milutinović Vondraček i Nine Kocić, koje u jednom izuzetno starom umetničkom materijalu – drvetu, i isto lako starom umetničkom medijumu – „skulpturi”, definišu onaj uzbudljivi umetnički senzibilitet koji je toliko prepoznatljiv i karakterističan za ukus koji se formira na kraju ovog veka.

Dakle, mnogostruke nedoumice koje su izazvane nazivom izložbe „Rezime” svode se direktno na prepoznavanje jedinstvene esletičke kontingencije koja je prošla kroz vreme putem umetnosti, kroz mnoge epohe moderne i savremene umetnosti, a koje su poslednje generacije umetnika ovog veka iznele unular svojih najvrednijih umetničkih produkcija. Potom, ovaj naziv ukazuje i na dosad u stvaralaštvu nepoznatu brzinu smenjivanja plastičkih sadržaja u umetničkim delima; u radovima upravo ovih autora nameće se utisak dvostrukog odnosa prema neposrednoj tradiciji – istovremeno prihvatanje i odbacivanje, afekata i nostalgije, indolentnosti i čežnje, ljubavi i mržnje. Najzad, „Rezime” je, uslovno rečeno, brza, skraćena rekapitulacija nekih od dominantnih događaja u novijoj likovnoj umetnosti (kako se ona prati i u novoj stalnoj postavci u Muzeju savremene umetnosti) izvedena u trenutku korisnog i neophodnog sažimanja i usredsređivanja na bitno u umetnosti. Ona je zbog svega navedenog, priznavanje činjenice da se danas u nekim najkreativnijim duhovima upravo ove generacije naših stvaralaca odvija proces koji umetnost direktno vodi prema vlastitom, samorefleksivnom – konačnom rezimeu.

Jovan Despotović

Dijalog, br. 3-4, Beograd, proleće-leto 1997, str. 75-80