Mladi i gnevni – Përtej

Od 1984. godine, kada je u Salonu Muzeja savremene umetnosti u Beogradu izlagao Dževdet Džafa, potpuno je prekinuta komunikacija sa onim što se dešava u kulturi i sferi likovnosti kosovskih Albanaca. 

U to vreme bio je najzanimljiviji albanski slikar iz nekadašnje Jugoslavije, koji je znatno premašivao granice lokalnog značaja. Njegov izloženi ciklus slika pod nazivom ’Autobiografija’ ispunjen je direktnim znacima vremena, jasnim upozoravajućim nagoveštajima dogadaja koji će tek uslediti, tematizovanim slutnjama izraženim vrlo ekspresivnim plastičkim jezikom – nedvosmisleno svedoči o predstojećem sveukupnom civilizacijskom porazu iniciranom upravo tih godina. Nimalo nije iznenadujuće, kada se danas gleda na taj umetnički događaj, da je nešto kasnije usledio pomenuti prekid. Jugoslovenska javnost je više od decenije ostala uskraćena i za minimalni uvid u umetnički rad kosovskih Albanaca. 

Posle ove neprirodne dvosmerne apstinencije, Centar za savremenu umet-nost jugoslovenskog Fonda za otvoreno društvo, u saradnji CZKD i Kulturnog centra Dodona, priredio je prema koncepciji Škeljzena Malićija u Paviljonu Veljković izložbu slika, objekata i instalacija trojice mladih kosovskih umetnika upotpunjenu jednom zvučnom kulisom koja je u estetičkom pogledu adekvatna samom dogadaju. 

Zatatnnjene slike -palimpsesti Maksuta Vezgišija (1960) ispunjene su atmosferom likovnih konflikata, intenzivnim sukobima bojenih površina koje dinamički i agresivno provaljuju preko ivice platna. One su istovremeno primer pseudogeometrijske prizornosti osamdesetih, kada je slika poprimila pikturalne osobine koje su je odvojile od tradicionalnog shvatanja likovnosti. Potpuno izvan medijski determinisanog područja nalaze se simulacije etnoobjekata i instalacije Sokola Bećirija (1964). Njegova asocijativna, nekada konkretna i veristička, nekada aluzivna i dvosmislena dela povremeno su hromatski izrazito živopisna, ali su taman toliko i tragična. Isto, ako se gleda način upotrebe jezika plastičke umetnosti, možemo reći i za radove Mehmeta Behljuljija (1962). 

Ovi zatamnjeni fragmenti slika, objekata i ambijenata, radeni uglavnom bitumenskom masom sa aplikacijama, us meravaju pažnju gledalaca prema auten tičnim karakteristikama opšteg i umetničkog ambijenta. Elektroakustička pozadina muzičkog rada Ilira Bajrij (1969) zaokružuje ukupni utisak ove izložbe dajući mu još jednu dodatni uznemirujuću i uzbudljivu dimenziju. 

Umetnost novijeg vremen ponovo je snažno istakla kreativni mentalitet sazdan na činiocima genius loci. Otelotvoreni znakovi vremena nastali i jednom krajnje specifičnom socijalnom političkom ambijentu i preneti delima koje vidimo na ovoj izložbi mogu delimično biti shvaćeni i kao svojevrsna; hronika epohe, ali su oni pre toga i autentični umetnički iskazi – plastičkin jezikom formulisana svedočanstva o tamošnjoj estetičkoj svesti koja se formira u krilu mladih kosovskih stvaralaca. 

Ako se tako gleda, svaki od ovih ra dova ima i autobiografski karakter – čvrstu potvrdu istinskog iskustva imanentnog prikazanim delima. Višeznačenjski i višeslojni kontekst područja i kome se ova i ovakva umetnost rađa u kreativno relevantnom stvaralaštvu uvek pronade najprimereniji estetički izraz. 

Originalni naziv ove izložbe-pjrojekta je Përtej. Dao ga je njen autor Skeljzen Malići, a on znači preko, iznad, s one strane, ne libeći se da u prigodnoj najavi – pored suštinske karakteristike ove umetnosti rezistencije eksplicirane pitanjem: da i je pojava generacije mladih i “gnevnih” kosovskih umetnika samo potres od lokalnog značaja?, ili oni, kao autentični razbijači konvencija i provincijalizma, mogu ipak da uspostave i širu komunikaciju sa savremenim umetničkim tokovima? – ukaže i na njen socijalni i idejni karakter. “Lako ih ne smatramo nevažnim, i ne bežimo od provokativnog karaktera projekta, želeli bismo da prećutimo i ignorišemo sve te objektivne i pretpostavljene neumetničke implikacije kako bismo izmedu Kosova i Beograda uspostavili komunikaciju kroz univerzalni jezik umetnosti i one duhovne preokupacije koje nadilaze današnju razdrobljenu, ksenofobičnu i zatrovanu balkansku realnost.” Očigledna je želja i namera serioznih umetnika da budu i ostanu iznad ili s one strane životne stvarnosti. I u tom smislu je izložba Përtej svakako i značajan čin i vanredno zanimljiv podatak. Štaviše, ona bi stoga trebalo da bude i obostrano defrustrirajući dogadaj. 

Jovan Despotović 

Vreme, Beograd, 14. 6. 1997, str. 46