Arti i rezistencës – Përtej

Qe nga viti 1984, kur ne sallonin e Muzeut te Artit Bashkekohoi Beograd ekspozoi Khevdet Xhafa, (edhe) ne lemin e arteve urative nderpritet gdo komunikim ndermjet Prishtines Beogradit. Ne kohen e Jugosllavise se meparshme Xhafa paraqitej si tori me interesant shqiptar ngase dukshem tejkalonte kufijte e rende lokale. Cikli i tij i pikturave Autobiografia ishte i mbushur me shenja di te te kohes, me kushtrime te garta paralajmeruese te ngjarjeve qe d ndodhin me vone dhe me tematizimin e parandjenjave te shprehura nje gjuhe plastike tejet ekspresive – gje qe pa dyshim deshmonte afrimin e disfates se pergjithshme civilizuese, qe po inicohej ne ato ‘ Dhe, ne te vertete, kur sot e rikujtojme ate ngjarje artistike, nuk e: aspak befasuese pse pak me vone filloi nderprerja definitive e gdo ko nikimi. Me shunie se nje dekade opinioni jugosllav praktikisht ish privuar edhe nga informatat me elementare dhe evidencat minimale punen artistike te shqiptareve nga Kosova. 

Pas kesaj abstinence shumevjeipare jonormale e te dyanshme, Oendren per Dekontaminim Kulturor, sipas konceptit te Shkelzen Ma , Oendra per Artin Bashkekohor te Fondit per Shoqeri te Hapur orgar ekspoziten e pikturave, te objekteve dhe te instalimeve te tre piktorev rinj nga Kosova, qe pecjellet edhe me nje kulise muzikore, ne aspe estetik adekuate me vete ngjarjen. 

Pikturat – palimpsestet e erresuara te Maksut Vezgishit (1960) j te mbushura me atmosfere te konflikteve figurative, ndeshje intensiv siperfaqeve te ngjyrosura, qe ne menyre dinamike dhe agrei shperthejne pertej kornizes se pelhures. Njekohesisht, ato jane shem per pamjet inskenuese pseudogjeometrike te viteve ’80. kur piktura r ve^ori pikturale qe e largonin nga kuptimi tradicional i figurativit Krejtesisht jashte fushes se determinimit medial jane simulimet e etnc jekteve dhe te instalimeve te Sokol Begirit (1964). Veprat e tij asociat ne disa raste konkrete dhe veriste, e ne disa tjera edhe aluzive dhi dykuptimshme, ngandonjehere te duken kromatikisht tejet pitoreske, ato jane po aq edhe tragjike. Te njejten gje, nese i referohemi meni se perdorimit te gjuhes se artit plastik, mund te themi edhe per puni e Mehmet Behlulit (1962). Keto fragmente te erreta te pikturave objekteve dhe te ambienteve, qe jane punuar kryesisht me masa te t menit me aplikacione, vemendjen e shikuesit e drejtojne kah vegorite i entike te ambientit te pergjithshem dhe artistik. Prapavija elektroakust gjegjesiusht vepra muzikore e llir Bajrit (1969) e rrumbullakon persh jen e pergjithshme te kesaj ekspozite, duke ia shtuar asaj edhe dimension tjeter shqetesues e trondites. 

Ne kohet e fundit arti fuqimisht rithekson mentalitetin kreativ qe n< tohet nga faktoret genius loci. Shenjat e misheruara te kohes qe burc nga nje ambient tejet specifik social e politik dhe qe jane transmetuai veprat qe i shohim ne kete ekspozite, mund te kuptohen pjeserisht & si nje kron/ke epoke e sojte, ndonese ato ne radhe te pare jane sh| hje autentike artistike – deshmi qe me gjuhen plastike shprehin veted estetike qe krijohet ne gjirin e krijuesve te rinj kosovare. Shikuar ngć aspekt te gjitha keto vepra kane edhe karakter autobiografik – nje sh| hje e fuqishme e pervojes se vertete qe eshte imanente me vepn prezentuara. Konteksti shumekuptimsor dhe i shtresuar i ambientit n cilin ky lloj i artit lind si krijimtari relevante kreative, gjithnje gjen shpref me adekuate estetike. 

Titulli origjinal i kesaj ekspozite-projekti eshte Pertej . Ky emert autorit te ekspozites Shkelzen Maligit e ka kuptimin e di^kaje ; andej, metan; anglisht beyond [ekspozita eshte e titulluar ne gju shqipe, andaj ky sqarim jepet per lexuesin serb; ver. e perkthye Autori i ekspozites nuk heziton qe pos karakterizimit esencial te ketij si ariii rezistences, qe eksplikohet permes pyetjes: A eshtš kjo dalje e gjenerate te artisteve te rinj e te “eger” nga Kosova vetem termet me, masa lokale? Ose ata, si thyes autentike te konvencave dhe te prc cializmit, megjithate mund te vendosin nje komunikimin mš te gjere rrjedhat bashkekohore artistike? – te deklarohet edhe per karakt social e ideor te projektit: Edhe pse nuk i konsiderojme te parendes/sl dhe nuk e mohojme karakterin provokativ te tij, ne do te deshironim c, heshtnim dhe injoronim te gj/tha implik/met objektive ose edhe vetet hamendesuara te tij, ne menyre qe mes Kosoves dhe Beogradit te \ doset nje komunikim nšpermjet gjuhes universale te artit dhe te a preokupimeve shpirterore qe tejkalojne rea/itetin bal/kanik te sotšr thermuar, ksenofobik e p/ot he/m. Eshte e qarte kjo deshire dhe syn artisteve serioze qe te mbeten mbi dhe matanš realitetit jetesor. Dhs kete sens ekspozita Pertej gjithsesi paraqitet si nje ngjarje e rendesist dhe nje deshmi tejet interesante. Per me teper, ajo do te duhej te istedhe nje ngjarje qe mundeson tejkalimin e dyanshem te frustrimi. 

Jovan Despotoviq 

Zëri, Priština, 14. 6. 1997, str. 36