Gjurmë

Pas Luftes se Dyte Boterore, ne kushtet qe ndryshonin shume, eshte intensifikuar eman-cipimi dhe ekspansioni i kultures dhe artit jugosllav, e me kete edhe te atij kosovar. Krijimtaria figurative qe zhvillohet ne kete krahine e ndante fatin e disiplinave te tjera; fil-limisht ajo mbeshtetet ne traditen e mbyllur lokale, ne rrenjet etnike, permbajtje folklorike etj., por gradualisht inkuadrohet edhe ne ten-dencat e larta moderniste karakteristike per vitet ’60. Me hapjen e shkollave (me) te larta gradualisht jane krijuar edhe kushtet qe shprehja figuratdve e artisteve kosovare t’i afrohet gjuhes me bashkekohore qe me kohe behet korrespondente edhe me levizjet e medha internacionale. Ne ekspozitat qe organizoheshin ne Beograd dhe qendrat tjera kulturore jugosllave kemi mundur te percjellim kete zhvSlim p.sh., qe nga Engjell Berisha, Muslim Mulliqi, Rexhep Ferri e deri te Shyqri Nimani, Fatmir Krza dhe Miki Zajmi, nese na lejohet qe me kete rast t’i permendim vetem disa nga emrat me reprezentues mes krijuesve figurative shqiptar ne Jugosllavi, qe per nga numri jane gjithsesi me shume. Ky proces ne disa faza ishte kryet deri ne vitet ’80, kur me paraqitjen e Xhevdet Xhafes, gjithsesi artdsti me interesant nga kjo treve, skena kosovare fitoi nje perfaqesues tejet te suksesshem, me vlera te shenuara artistike dhe me prani aktive. Po u nisem nga cilesia estetike e pikturave te tij nga cikli “Autobiografia” (te ekspozuara me 1984 ne Sallonin e Muzeut te Artit Bashkekohor ne Beograd) ai depertoi ne vete majen e ngjar-jeve aktuale dhe praktikisht deri tek ato rela-cione qe dukshem i tejkalonin kufijte artistike kosovare. Mirepo, atehere filloi shkeputja totale. Po te mos ndodhte shkaterrimi i Jugosllavise se dyte gjithsesi se per nga rendesia Xhafa si artist do te futej ne rrethin me te ngushte te krijuesve jugosllave prod-hues te vlerave aktuale, dhe njekohesisht edhe themelues i nje shkolle te re artistike – qe me permbajtjen poetike te saj do te ishte karak-teristike mu per ambientin ku kishte 2ene fill. Mirepo, atehere filloi periudha e shkollimit alternativ te shqiptareve, qe i perfshiu shume gjenerata. Patjeter se ne sistemin paralel arsi-mor te Kosoves kane ndodhur procese shume interesante; disa nga rezultatet e tyre mund te verehen vetem sot. Deri vone infor-matat mbi kece pune nuk dilnin nga ky mjedis krejtesisht i mbjllur. S’ka dyshim se program-et shkollore te universitetit alternativ te Kosoves edhe ne lemin e arsimimit artistik kane funksionuar ne menyre adekuate – dhe ka qene vetem zeshtje e kohes se kur do te japin fryte. Dhe me ne fund u krijuan kushtet minimale qe edhe ne art te vendoset komunikimi qe eshte nderprere ne menyre te jonatyrshme. Pas gati me shume se nje dece-nie u paraqit gjenerata e re e artisteve shqiptare nga Kosova, qe e vertetoi ate qe e kemi pritur – se ne kete tteve eshte zhvilluar nje jete e gjalle artistike. Ne ekspoziten ‘Pertej’, qe eshte realizuar sipas konceprit dhe zgjedhjes se Shkelzen Maliqit, ne nje moster te vogel por tejet reprezentative, jane paraqitur tre piktore interesante dhe nje kompozitor. 

Pikturat e erresuara – palimpsestet e Maksut Vezgishit jane te mbushura me atmosferen e konflikteve figurative, ndeshje intensive te siperfaqeve te ngjvrosura qe ne menyre dinamike dhe agresive shperdiejne pertej kornizes se pelhures. Njekohesisht, ato jane shembull per pamjet inskenuese pseudogjeometrike te viteve ’80, kur piktura mori vezori pikturale qe gradualisht e largonin nga kuptimi i rrenjosur tradicional i figurativitetit. Konceptet e meparshme pikturale (qe kemi patur rastin t’i percjellim jo vetem ne mjedisin kosovar) u kushtonin vemendje para se gjidiash permbajtjeve estetike te njohura klasike te pikturaliterit. Per shkak te keryre parashtrimeve (shume shpesh te obligueshme) piktura ngarkohej per se tepermi me ikonografi dhe me literaritet – ne rastin kur kishim te benim me figuracionin, apo me asociativitet – kur kishim te benim me abstraksionin, si edhe me semantike te qarte qe vemendjen e shikuesit e orientonte drejtpersedrejti kah pershtypja e (para)caktuar. Ne kete periudhe te modernizmit te larte te pjeses se dyte te shekullit, konceptin e pikturave te veta artistet i mbeshtetnim ne postulate te larta akademike te vepres se perkryer artistike, e qe per shkak te ketij qellimi beheshin te prridhura, te sterngarkuara me elemente te shumta imanente dhe eksplicite, qe ndikonin ne tharjen e lengjeve vitele, te mallengjimit me aktin e pikturimit, joshje me aktin e (jliruar kreativ qe nuk eshte e thene qe te jete gjithnje dlie patjeter i programuar dhe i orintuar ne nje drejtim te deshiruar. Meqe eshte arkitekt pernga arsimimi, Vezgishi ne pikture ruan intencen dominante te konstruk-tivizmit, pra detyrimin (nevojen) figurativ(e) qe struktura e pamjes koloristike te jete ven-dosur me nje logjike te forte kompozicionale, me nje mbateshtrim konceptual dhe narra-tivitet plastik, gje qe deshmon per nje proces te gjate te kontemplimit gjate punes se tij. Pas ketyre konstatimeve lexuesi i pakujdesshem do te mund te krijonte bindjen se Vezgishi bie ne gracken e njohur, me pare te permendur, te synimit per pikturim te mire dhe procedure te komplikuar te formimit te pikturalitetit me pune te durueshme, te ngadalshme e te ngathte (pedante). Por, ne kete rast nuk kemi te bejme me kete. Perkunder qasjes se tij te qarte mentale piktures dhe pikturimit Vezgishi lirshem dhe me arsyetim artistik -dhe andaj edhe me sukses – debalancoi nevo-jen qe pikturen t’ia nenshtroje veprimit te rende kreativ me rezultat te pasigurt dhe shpesh edhe te panevojshem. Qellimi i rij eshte konstruktimi i lire i pamjes, kombina-torika premisive kromatike, ndertimi i struk-tures se brendshme qe nuk e ngarkon por e lehteson qasjen emotive ose mentale (vare-sisht nga disponimi momental i shikuesit) ndaj vepres se tij. 

Krejtesisht jashte fushes se determinimit medial jane simulimet e etnobjekteve dhe te instalimeve te Sokol Beqirit. Veprat e tij aso-ciarive, ne disa raste konkretiste dhe veriste, e ne disa te tjera edhe aluzive dhe te dykup-dmshme, ngandonjehere te duken kromatdk-isht tejet pitoreske, por ato jane po aq edhe tragjike. Qendrimi aktual kritik (i themeluar nga Bodriari) qe ne artin recent gjurmon kup-rimin e ri te objektit artistik, e vendosi idene e simulakrumit. Kuprimi fundamental gjendet ne ate se per ardn bashkekohor behet krejte-sisht irelevante pyetja e ffaredo lloji te origji-nalitetit, pasi qe kjo eshte shterur krejtesisht gjate epokes se modernizmit. Dhe nese tani kerkesat diemelore qe i japin kuptim nje vepre artistike nuk jane me mevetesia, paperseritshrneria dhe autenticiteti, ku ato duhet te kerkohen dhe te priten? Ne ate shtrese te tij – thote estetika e re – qe deri me sot ka qene e lene pas dore por qe po keshtu me sukses, kur kjo ishte e mundshme, merrte pjese ne lojen fantazmarike te arrisrit, ne nevojat e tij gjithnje e me transparente qe te dale jashte transcendencave te njohura dhe te zakonshme gjuhesore, dhe ne formimin e atij lloji te objektit artistik qe nuk flet me sintakse te re por te ndryshme – shenjesine e vet objekrit. Nje prej rrugeve relevante qe ka zgjedhur ky lloj i transformimit te formave dhe te statusit te objektit artisdk eshte ajo qe shihet ne objektet, instalimet dhe ambientet c Sokol Beqirit. Punimet e tij ne te vertete jane objekte autendke (dritaret e shtepive te vjetra, veglat qe perdoren ne jeten rurale, objektet e prejardhjes organike etj.) qe transformohen deri ne nje gjendje aluzive ku ato megjidiate e ruajne pamjen e tyre bazike, pra edhe kupti-min primar, por me nje intervenim te pasta-jme qe e trazon (prish) kete kuptim te pare, duke e levizur drejt pikenisjeve te tjera seman-tike qe i pershtaten me shume kohes ne te cilen vepra krijohet. Keshtu druret qe jane rritur dhe kane dhene frvte ne kopshtin e Sokol Beqirit, jane shkulur nga rrenjet, jane ngjyrosur me ngjyra te gjalla e te jonatytshme dhe si nje kombinim tejet absurd dhe i shem-txiar, jane instaluar ne hapesiren e galerise. Pershtypja e pergjidishme qe perftohet duke shikuar keto objekte dhe ambiente te Sokol Beqirit shtrihet qe nga optimizmi qe rrjedh nga gjalleria (pitoreskja) e tyre deri te ndjenja e zymte qe nxitet (stimulohet) nga aluzionet e hapura ne mjetet e shkaterrimit, te rrenimit dhe te vrasjeve masive. Ne kete shembull te veprimtarise artistike gjithsesi se kemi te bejme me nje mjeshteri te jashtezakonshme te arritjes se narracionit figuradv, qe tejet suk-sesshem, nga elementet e ndryshme dhe te shumta, nderton teresi unike, pamje qe kre-jtesisht definohen dhe percaktohen me pike-pamjet strikte esterike te autorit. 

Te njejten gje, nese i referohemi menyres se perdorimit te gjuhes se artit plastik, mund te themi edhe per punimet e Mehmet Behlulit.. Keto fragmente krejtesisht te erreta te piktu-rave dhe te objekteve, qe jane punuar krye-sisht me masa te bitumenit me aplikacione, vemendjen e shikuesit e drejtojne kah vezorite autendke te ambientit te pergjithshem dhe artistik. Ambientimi galerik i vepres artistike ne produksionin recent paraqet intencen me te shprehur te artisteve te sotem. Katrani, rreshira, bitumeni ne teresi mbulojne punimet e Behlulit pa marre parasysh se a jane keto piktura te fragmenta-rizuara dhe objekte, apo sendet e gatshme nga ambienti jetesor dhe ai i punes se artistit, duke shpalosur kuptimin e tyre burimor -pamjen kataklizmike, karakteristike per keto kohet tona te (vete)shkaterrimit gjitheperf-shires. Duke shikuar punimet e Behlulit e kuj-tojme nje ekspozite te ngjashme qe eshte mbajtur vitin e kaluar te piktorit beogradas Mileta Prodanoviq, i cili realizoi teresisht nje ekspozite-ambient me titull Erresira, qe per reference themelore mori idene e pergjithshme aktuale e civilizuese te attit ne kete nenqiell, e qe me kete rast eshte inter-pretuar ne menyre simbolike. Nuk eshte e cuditshme qe ne kete hapesire gjeografike, por pavaresisht dhe pa kontakt te drejtper-drejte, krijohet praktikisht situata e ngjashme plastike dhe semantike, me shqetesime, parandjenja dhe akuza te njejta. Behluli, njekohesisht, ne Prishtine ka punuar objekte artistike me kuptim te njejte ne krahasim me ekspoziten e permendur ne Beograd. Rezultatet vizuele, nderthurjet e kuptimit, atmosfera e ketyre paraqitjeve ekspozuese tregojne se problemet qe e preokupojne kete lloj te krijuesve te angazhuar eshte i pergjithshem dhe unik, se i drejtohet kobit te njejte civilizues te ketij momentd historik, se eshte paralajmerues dhe akuzues per gjendjen ne te cilen ky brez jeton dhe krijon. Bazamenti dhe arkivi i pervojes njerezore -librat dhe bibliotekat, ne veprat e Behlulit jane te shkaterruara deri ne stadin e paperdorsh-merise, jane bere efemere per qyteterimin njerezor (ose ndonje te vezante etnike), kurse mohimi (heqja dore) i ketij iloji te memories (kujteses) gjithnje shpie deri te dhuna, sjellja anticivilizuese, vandalizmi qe me se shpeshti jane akte individuale, por ndonjehere dirigjo-hen nga interesat ideologjike dhe politike -deshmi te qarta si drita per keto pohime gjen-den gjithkund rreth nesh. Per kete pervoje personale, por natyrisht edhe asaj kolektive se ciles me prejardhje i takon, Behluli me veprat e tij deshmon drejtpersedrejti, duke tentuar qe ta ngarkoje ndergjegjen e atyre qe jane pergjegjes dhe meritore per pikturen e tille. 

Me kete program dhe intensitetin e veprimit te ketille ky arrist radhitet nder autoret me interesante ne keto hapesira. Prapavija elektro-akustike, vepra muzikore e Ilir Bajrit, e rrubullakeson pershtypjen e pergjithshme te kesaj ekspozite, duke ia shtu-ar edhe nje dimension shqetesues dhe mal-lengjyes. Ambienti tonik qe e percjell kete paraqitje specifike ekspozuese te tre artisteve nga Kosova, absolutisht eshte ne harmoni me idene e tvre gjenerale – me zgjimin dramatik te ndergjegjes, grishjen e ndjenjes se frikes dhe anksiozitetit te shikuesit (degjuesit). Praktikisht, meqe ne kete rast nuk kemi te bejme me nje grup unik artistesh, sepse keta kater artiste nuk i takojne asnje grupi, eshte e qarte se ne fundamentin e punes se tyre qen-dron ideja e njejte – ajo e vullnetit kreativ qe e leviz rezistencen aktive, energjine e ndryshim-it te gjendjes ekzistuese, ndrvshimin dinamik te permbajtjes ekzistenciale per te cilen ata nuk jane pergjegjes, por per vazhdimin/perkrahjen e se ciles gjithsesi do te merrnin pergjegjesine morale. A i ka rene hise kesaj gjenerate te artisteve pergjegjesia historike per nje veprim te ri dhe te ndryshem civilizues? Kjo ekspozite jep nje pergjigje tejet pozitive. 

Ne kohet e fundit arti fuqimisht rithekson mentalitetin kreativ qe ndertohet nga faktoret genius loci. Shenjat e misheruara te kohes qe burojne nga nje ambient tejet specifik social e polirik, dhe qe jane transmetuar ne veprat qe i shohim ne kete ekspozite, mund te kupto-hen pjeserisht edhe si nje kronike epoke e llo-jit te vet, ndonese ato ne radhe te pare jane shprehje autentike artdstike – deshmi qe me gjuhen plastike shprehin vetedijen estetike (dhe jo me pak e rendesishme eshte edhe ajo etike) qe krijohet ne gjirin e krijuesve te rinj Jcosovare. Shikuar nga ky aspekt, te gjitha keto vepra kane edhe karakter autobiografik -vertetim i bindshem i nje pervoje te vertete qe eshte imanente me veprat e shfaqura. Konteksti shumekuprimor dhe i shtresuar i ambientit ne te cilin ky lloj i artit lind, kupto-het ekskluzivisht ne krijimtarine qe eshte rel-evante pernga kreatiznteti, gjithnje gjen shprhjen me adekuate estedke per epoken e tij dhe per brezin e tij. Keshtu, ne te vertete, edhe zene fill gjurmet me te qendrueshme dhe me te diella te kohes. 

Jovan Despotoviq 

MM, nr. 6-7, Prishtinë/Tiranë, 1997, 395-401