Neekspresivna estetika

Sedam godina je proteklo od poslednjeg susreta sa slikama Petra Đuze (rođen u Nevesinju 1952, završio je Fakultet umetnosti u Prištini, a potom postdiplomske studije na Likovoj akademiji u Beogradu 1981. godine; sada drži slikarsku klasu na prištinskom Fakultetu umetnosti, bavi se i likovnom kritikom te teorijom i estetikom umetnosti 20. veka), jednog među vodećim jugoslovenskim likovnim stvaraocima.

Široj umetničkoj javnosti Đuza je postao poznat sredinom osamdesetih godina kada je, u jednom za kosmetske Srbe krajnje nepovoljnom umetničkom, kulturnom, egzistencijalnom trenutku svojim neobičnim,  snažnim,       ekspresionističkim slikama velikih formata skrenuo pažnju violentnim plastičkim jezikom na taj dramatičan period iz najnovije nacionalne istorije. Kritika je tada zapazila ne samo njegovo slikarstvo već postojanje jedne male ali istovremeno i stvaralački veoma angažovane enklave savremene jugoslovenske umetnosti kojoj, su pored njega, pripadali Zoran Furunović, Zoran Jovanović Dobrotin, i pre svih, vajar Svetomir Arsić Basara.

Ova neformalna grupa umetnika odigrala je, danas se to nedvosmisleno vidi, izrazito važnu i uticajnu ulogu u oblasti srpskog stvaralaštva prema političkim pretpostavkama prerastajući polako i u snažan nacionalni protest izražen tada aktuelnim plastičkim idiomima karakterističnim za umetnost osamdesetih. Đuza je među njima nesumnjivo imao najistaknutiju poziciju promotera i vrlo posvećenog aktiviste čiji je ukupni angažman (slikarski, kritičarski, organizacioni itd.) ostavio najveći trag u tom delu aktuelne srpske kulture, koji se i danas može lako identifikovati i slediti.

Sadašnji susret sa novim slikama Petra Đuze, već na prvi pogled, otkriva vrlo veliku promenu koja je nastala u njegovom piktoralnom jeziku. Najpre se vidi smanjenje formata slika čime je značajno opao intezitet ekspresije slikovnog prizora, koji je svakako bio najkarakterističniji za njegovu umetnost prethodne faze. Ovo se lako da utvrditi poređenjem novog ciklusa njegovih slika sa dve koje je istovremeno pokazao na izložbi u ULUS-u, a koje su nastale 1987. godine. Ovom komparacijom jasno se vidi i promena ikonografskih sadržaja u njegovim slikama, Raniji radovi sadržali su direktne reminiscencije i citate prenete iz vizantijske tradicije isprepletene jezikom formi visokog modernizma, koji je u njegovom vrednosnom sistemu pre svega oličavao Pikaso iz njegove radikalne ili angažovane faze (dakle, iz perioda kubizma i vremena kada je slikao ’Geniku’)

Danas je Đuza takođe zainteresovan za neke primere iz istorije modernizma, ali sada za mirnije, manje revolucionarne umetničke slučajeve kakvi su, na primer, oni Klea ili Miroa. U očuvanje citata ovakvih autora na njegovim sadašnjim slikama označava da je Đuza tokom devedesetih godina zašao, po mnogim karakteristikama i iz mnogih razloga, u znatno hladnije – neekspresivne estetičke vode gde se više ne manifestuje egzistencijalni stav već isključivo slikarski kredo, gde se više ne protestuje zbog dramatične reapnosti već kabinetski povučeno i posvećeno diskutuje određeni slikarski problem.

U centru Đuzinog interesovanja danas stoji problem dekonstrukcije – razlaganja nekog plastičnog sadržaja koji konstituiše poetički prozor na slici, koji, dakle, gradi stilski, fenomenološki i vrednosni karakter njegovog dela. Taj osnovni, bazični element na njegovim najnovijim radovima, a to se lako uočava, nije (i prema odredbama nasleđenim iz postmoderne i ne mora biti) nekakav originalni, autentični, samosvojni ili specifični sadržaj već njegova estetička i jezička prerada prema uslovima nove vizuelnosti devedesetih, čije se osobine identifikuju i u dominantnom kreativnom polju recentne umetničke produkcije. To se vidi ne samo u tzv. elitnoj serioznoj umetnosti, već i u popularnijim produktima – pre svega onima namenjenim najmlađoj populaciji, a koji su dakako u domenu virtuelne estetike današnje kibernetičke civilizacije.

Posle ovakvih konstatacija lako je zaključiti kako se od borbene i angažovane faze slikarstva osamdesetih godina Đuza u devedesetim okrenuo jeziku klasičnog modernizma, što ga je približilo fenomenu u aktuelnoj jugoslovenskoj umetnosti koji se može definisati kao druga moderna. Njegove današnje slike govore superiornim jezikom jednog obnovljenog umetničkog projekta koji je na tragu (ali je istovremeno i reciklaža) arganovskih estetičkih ideja koje su najodlučnije obeležile celokupnu modernističku epohu, posebno period visokog modernizma. A na takvim temeljima Petar Đuza je uvek gradio svoje slikarsko delo. Tako sudeći, on je uprkos uočenoj promeni ostao dosledan svojim slikarskim interesovanjima otkrivajući njihov trajni karakter.

Jovan Despotović

Jedinstvo, Priština, 24-25. 1. 1998, str. 11