Drama života

Još uvek se s pravom navodi kako je najbolji i najznačajniji tumač slikarstva Save Šumanovića i dan-danas ostao dr Dimitrije Bašičević, istoričar umetnosti i kritičar, galerista i muzealac (napokon i umetnik koji je delovao pod imenom Mangelos), koji je ceo akademski i radni vek proveo u Zagrebu. Zahvaljujući ogromnom entuzijazmu njegovog brata Vojina Bašičevića. u poslednje vreme publikovane su čak četiri njegove knjige: Ogledi o umetnosti, Eseji o fotografiji, monografija o slikarstvu njihovog oca Ilije Bosilja i sada velika, reprezentativna monografija o Savi Šumanoviću.

Ova Šumanovićeva monografija proistekla je iz Bašičevićeve doktorske disertacije koju je odbranio 1957. godine na zagrebačkom Sveućilištu. Budući da mu je mentor za izradu te radnje bio znameniti povjesničar umjetnosti dr Grgo Gamulin čija se znanstvena metodologija zasnivala na poznatoj i uobičajenoj podeli na život i delo umetnika, Bašičević je svoj rad o Savi Šumanoviću odelio u dve celine: na njegovu životnu biogratiju i na njegovu umetnost. Skraćena verzija ovog doktorata bila je objavljena kao zasebna knjiga 1960. godine u Zagrebu, a ona je pak poslužila Vojinu Bašičeviću da je sada uredi i reizda kao dopunjeno i prošireno izdanje.

Osnovni tekst je ostao nepromenjen i danas se čita kao najbolje, najzanimljivije i najznačajnije štivo o Savi Šumanoviću. Ako se zna da su o Šumanovićevom slikarstvu pisali Momčilo Stevanović, Lazar Trifunović, Miodrag B. Protić (da spomenemo ovom prilikom samo najznačajnije njegove tumače, kojih je dakako bilo znatno više i u vremenu njegovog života i u posleratnom periodu), poredenjem njihovih studija i eseja sa Bašičevićevim mora se ustvrditi kako njegova izvorna originalnost, produbljena naučna metodičnost, epistemološka zasnovanost, te potpunost dosad nije prevazidena. U poglavlju koje se odnosi na Šumanovićev život Bašičević se poslužio mnogim dokumentima, ali su osnovni oni koji daju autobiografske podatke. To su. Zapravo, sami Šumanovićevi tekstovi objavljeni povodom njegovih samostalnih izložbi 1921. i 1939. i u časopisu “Književnost” 1924. godine. Služeći se i njima, Bašičević je sačinio jedan izvanredno uzbudljivi životopis koji i pripada vodećem srpskom slikaru visokog modernizma sa svim njegovim usponima i padovima, blještavim uspesima i sunovratima u tragične psihoze. podršci koju je imao od strane kritike i ljubitelja umetnosti, te istovremenog negiranja i odbacivanja i od publike i od recenzenata kada je mukotrpno istraživao drugačije puteve i tražio nove izraze svom slikarstvu.

Ocene koje je Dimitrije Bašičević izneo o slikarstvu Save Šumanovića 1957. godine do danas su ostale nepromenjene. Niko kao Bašičević nije dubinski zašao u analizu ovog slikarstva, u njegovo tumačenje, kontekstualizaciju i sintetičko zaključivanje njegovih vrednosti, kao i u tačnom identifikovanju Šumanovićevog mesta u ukupnoj jugoslovenskoj likovnoj umetnosti XX veka. Za ilustraciju ovih ocena sa trajnim značajem za istoriju moderne umetnosti daćemo sledeći navod s kraja ove studije:

“Svojim tako tragično završenim i ništa manje tragično provedenim životom Sava Šumanović je ličnost dramatskih dimenzija. Rođen da bude običan mali čovek, tačnije tipični malograđanin, on je svoj život ispunio trenucima i sadržinom čiji je karakter upravo najmanje ono što se na samom njegovom početku mislilo da će biti. Ti dogadaji i ti sadržaji na planu onoga što je pfedstavljalo njegovu ličnost sticajem okolnosti razvili su dve uporedne drame: dramu Šumanovićevog života i dramu njegove umetnosti… U našoj umetnosti ostao je Sava Šumanović kao jedna od izuzetnih pojava iz generacije koja je nastupila nakon Prvog svetskog rata.”

Vojin Bašičević je knjizi svog brata Dimitrija Bašičevića dopisao predgovor i pogovor, dopunio je novim bibliografskim jedinica-ma i popisom kasnije održanih Šumanovićevih izložbi, zatim je znatno uvećao i obogatio ilustrativni deo sa 96 kolor-reprodukcija (zbog ovakve likovne opremljenosti monografija je nagradena na proteklom Sajmu knjiga). Osnovnu studiju objavio je paralelno i na engleskom jeziku. U nju su uneti i novi dokumenti iz Šumanovićevog života. školovanja i umetnosti (od kojih neki koriguju njegove biografske podatke, na primer. datum rođenja ili istoriju bolesti), memoarske beleške Antonije Tkalčić Koščević koje se odnose na period njegovog školovanja itd. Pogovor je posebno zanimljiv jer je u njemu V. Bašićević izneo neke podatke iz Šumanovićevog života, a uz iznete kornentare pokazao je da i sam spada u najuži krug njegovih strastvenih poznavalaca i poštovalaca.

Po svim ovim karakteristikama. najnovija monografija Save Šumanovića zapravo predstavlja troslojno kulturno-umetničko postighuće. U njoj se, dakako, najpre radi o Šumanovićevom slikarstvu koje je po svim merilima apsolutno na samom vrhu srpskog modernizma prve polovine veka, zatim nju ćini dosad neprevazidena i najkompletnija studija Dimitrija Bašičevića, najzad tu zasigurno spada i urednički te izdavački poduhvat Vojina Bašičevića koji ga prirodno i na najlepši način kruniše. Tiine se stiglo do jednog nadasve uzornog dela koje će za duži period predstavljati normu u ovoj vrsti umetničke publicistike.

Jovan Despotovic

Vreme, 31.1.1998, str. 48