Kritika za budućnost

Kada je 14. januara ove godine, na dan rođenja Lazara Trifunovića, mladoj istoričarki umetnosti Jasmini Čubrilo dodeljena Nagrada za likovnu kritiku koja nosi njegovo ime, upravo je bila označena peta godina postojanja ovog priznanja.

U jednoj od mnogih kriza koje su pratile likovnu kritiku kao osetljivu oblast tumačenja i vrednovanja umetničkog stvaralaštva, početkom devedesetih godina javila se potreba da se ova delatnost podstakne pokretanjem nagrade koja će poneti ime velikog srpskog istoričara moderne umetnosti, te znamenitog i uticajnog likovnog kritičara, profesora Lazara Trifunovića. Osnivači Nagrade okupljeni u Inicijativnom odboru januara 1993. godine bile su one institucije koje su najdirektnije povezane sa osnovnim oblastima rada profesora Trifunovića: Filozofski fakultet – Odeljenje za istoriju umetnosti, Narodni muzej, Muzej savremene umetnosti, Kulturni centar Beograda, Društvo istoričara umetnosti Srbije, Društvo umetničkih kritičara Srbije, Udruženje likovnih umetnika Srbije i Beogradski TV program RTS-a. Tom prilikom ustanovljen je i Pravilnik u kome stoji: ,,Nagrada ‘Lazar Trifunović’ osniva se ciljem da podstiče, razvija i afirmiše likovnu kritiku.” Ona se odnosi na kritiku u užem smislu, objavljenu u dnevnim i nedeljnim listovima, časopisima, na radiju i televiziji. Ovakvo definisanje ciljeva Nagrade zapravo je trebalo da ohrabri one tumače i ocenitelje likovne umetnosti, koji su se odlučivali da najneposrednije izražavaju svoje mišljenje o tekućim umetničkim izložbama i dogadajima. Bez izuzetka, Nagrada je uvek dosad jednoglasno donošena.

Prve dve nagrade dodelio je žiri u sastavu: Sveta Lukić, predsednik, Zoran Pavlović i Zoran Gavrić. Opredeljujući se za slikara, pisca i likovnog kritičara Miletu Prodanovića u obrazloženju je navedeno da se ona daje: ,,za tekst ‘Dokazi o postojanju’, objavljen u ‘Borbi’ 6. oktobra 1993, u kome je dat prikaz izložbe Zorana Petrovića u galeriji ’73′ na Banovom brdu… (a) nametnuo se superiornim poznavanjem starije likovne istorije kao i moderne prakse, angažovanim i vrednim prilaženjem desetinama umetnika bez predrasuda generacijskih, estetičkih i ideoloških, a posebno jasnim stavom i čitkim, inventivnim stilom.”

Sledeće godine u Odluci je stajalo: „Među brojnim tekstopiscima različitih opredeljenja, u sezoni bogatoj raznovrsnim likovnim događajima, Ljiljana Ćinkul se posebno nametnula, prateći pomno likovni život, i to u najtiražnijim novinama ‘Politika’, držeći visoki nivo kriterijuma… S velikim poznavanjem je pružala podršku mladima i njihovim raznovrsnim nastojanjima, ne bez kritičnosti. Takode se osvrtala… i na lažni odnos prema prošlosti, pokazan na izložbi posvećenoj Nikoli Tesli.”

Novi žiri u sastavu Ljiljana Ćinkul, predsednik, Mileta Prodanović i Jovan Despotović Nagradu za 1995. dodelio je: „Lidiji Merenik, istoričaru umetnosti, za tekst o Venecijanskom bijenalu ‘ldentitet modernosti’, objavljen u časopisu ‘Reč’. Žiri je takode uzeo u obzir celokupnu godišnju kritičarsku produkciju Lidije Merenik, kao i knjigu ‘Beograd – osamdesete’. U tekstu ‘ldentitet modernosti’ posvećenom 46. Bijenalu u Veneciji, Lidija Merenik sa velikim znanjem i erudicijom posmatra presvega centralnu izložbu koju je priredio Žan Kler, izložbu koja iz specifičnog ugla sagledava iskustvo moderne umetnosti u ovom veku.”

Tada su usledila prva tiha nezadovoljstva: pitanje da li se Nagrada „Lazar Trifunović” profiliše u određenom pravcu, postavili su neskriveni pretendenti. Ukazujući na temeljni nesporazum koji je generisan iz vrlo glasnog tabora kritičara što su se poveli isključivo za komercijalnim motivima stvaralaštva, „Politika” je početkom 1996. objavila ovakav komentar:

„Potrebe jedne sasvim nove vrste (pseudo) umetnosti, koja je nazvana turbo-slikarstvo, jasno su prepoznate u sasvim novoj vrsti kritike, ne profesionalne već plaćeničke, koja je brzo završila u etičkom bespuću… Pod kraj 1992. godine, sa željom da se u takvoj, za likovnu kritiku nepovoljnoj atmosferi, učini novi podsticaj, inicirano je osnivanje nove nagrade za likovnu kritiku: ‘LazarTrifunović’. Koncepcija i smisao ovog priznanja formirali su se prema stručnim i profesionalnim osobinama vodećeg istoričara umetnosti, likovnog kritičara naše umetnosti XX veka – Lazara Trifunovića…

U sva tri slučaja (misli se na dotadašnje dobitnike) poznavanje, stručnost, jasni kriterijumi tumačenja i ocenjivanja bili su uočeni, kao i nepokolebljivost stava u onom delu likovnokritičarskog normativizma koji je ostao i u striktnom etičkom kodeksu. A na već izraženu, poslovičnu sumnjičavost mora se reći i: brojni poslenici sebe su unapred onemogućili da dobiju priznanje sa imenom Lazara Trifunovića.”

Dakle, ključna reč u ovom komentaru bila je – etika, odnosno, moralnost likovnih kritičara čime je utvrđena odlučujuća razlika među aspirantima.

Naravno da je ovako zaoštren stav morao izazvati reakciju strane čiji su interesi onemogućeni: početkom sledeće godine dve značajne institucije – osnivači ove nagrade – Narodni muzej i Muzej savremene umetnosti, demonstrativno su istupile su iz Odbora. Time su neke aktivne sive i istinske eminencije, kao mnogo puta do tada, otvoreno pokazale kulturno štetočinstvo i na primeru ovog priznanja. Takav odnos prema ozbiljnom stvaralaštvu omogućio je nedozvoljeni apsolutni pad kriterijuma u vrednovanju današnjeg umetničkog dela i elementarno neznalaštvo koje se ispoljava u delatnosti likovne kritike. A taj pad se nije dogodio preko noći niti se do ignorantstva stiglo slučajno.

To je zapravo bio jedan postojani proces prirodno podržan upravo u društvu koje je postupno, ali nepokolebljivo odlučilo da sroza, a kada je god moguće i uništi sve kodekse i vrednosti – u umetnosti pogotovo. Opšti pad vrednosti u većem delu umetnosti zainteresovanoj isključivo za brze komercijalne efekte ispao je najprihvaćeniji upra vo u masovnim medijima. Takva sudbina umetnosti morala je prouzrokovati opšti pad instrumenata i likovne kritike svakom slučaju, ona je naravno brzo izgubila ugled koji je stekla u ranijem periodu. Sadašnje stanje je takvo da se potpuno ne-umetničke pojave najsnažnije podstiču i propagiraju, da ih veliki deo ne-umetničke kritike podržava, zastupa i nudi štetnu supstituciju istinskog stvaralaštva.

Rečju, upravo se danas nalazimo na najnižoj tački sunovraćenja umetničke kritike, a smisao Nagrade „Lazar Trifum naiazi se i u nastojanju da se ovaj štetočinski proces zaustavi. Kao nastavak upravo ovakvog odnosa prema likovnoj kritici krajem iste godine Ljiljani Ćinkul, svom dugogodišnjem stalnom kritičaru, „Politika odbila da objavljuje tekstove s krajnje običnim obrazloženjem: nespojivo je sa pisanjem za ovaj list istovremena saradnja s III programom Radio-Beograda!?

Isti žiri je sledeće godine dodelio Nagradu: „Branislavu Dimitrijeviću, istoričaru umetnosti, za tekstove objavljene u dnevnom listu ‘Naša Borba’. Likovni kritičar Branislav Dimitrijević je u nizu tekstova objavljenih tokom 1996. godine jasno istakao svoj vrlo određen stav o ličnostima i pojavama aktuelne umetnosti, ocenjujući i tumačeći visoko postavljenim vrednostia, estetičkim i moralnim načelima.”

Najzad, sadašnji žiri u sastavu Jovan Despotović, predsednik, Lidija Merenik i Branislav Dimitrijević ovako je obražio odluku da Nagradu 1997. dodeli Jasmina Čubrilo: „U želji da podstakne kreativnost najmlađe generacije likovnih kritičara, žiri je ove godine doneo odluku da se ’’značajno priznanje dodeli predstavn mlade generacije kritičara… Tekstovi Lasmine Čubrilo odlikuju se visokom informativnošću, preciznim uvidom u najnovije tendencije likovne scene, jasnim selektivnim odnosom i sistematičnošću saopšvanja stava o likovnim fenomenima o kojima piše.”

U radu dosadašnjih žirija uočavaju glavni kriterijumi za promociju laureata: preciorno poznavanje istorije i moderne prakse, angažovano i vredno prilaženje umetnicima bez generacijskih, estetički ideoloških predrasuda, zatim visok nivo kriterijuma ocenjivanja te veliko poznavanje i podrška mladima – ,,ne bez kritičnosti” kako je jednom prilikom navedeno i specifični ugao sagledavanja s naglašenim vrednosnim, estetičkim i moralnim načelima. Ova nagrada želi i da podstakne kitičarsku ativnost najmlađe generacije likovnih kritčara koji se odlikuju znatnom informisanošću, preciznim uvidom u najnovije tendencije likovne scene, jasnim selektivnim odnosom i sistematičnošću saopštavar stava o likovnim fenomenima kojima se bavi. Ovim je tačno opisana Nagrada ,,Lazar Trifunović”, a postavljeni, petogodišnji temelj biće svakako obavezan oceniteljima naše likovne kritike i u budućnosti.

Jovan Despotović

Naša Borba, 7-8.2.1998, str. XVI