Paralelne regionalne poetike

Zbirka tekstova i eseja “Likovni zapisi” Srđana Markovića (Leskovac, 1951, diplomirao Istoriju umetnosti na beogradskom Filozofskom fakultetu 1978, a magistrirao 1993. sa temom “Mediala i slikarstvo Leonida Šejke”, sada na doktorantskim studijama sa tezom “Decembarska grupa i njen doprinos srpskome slikarstvu šeste decenije”) zapravo je njegova četvrta knjiga, ali prva koja je sabrala deo njegove dvadesetpetogodišnje kritičarske delatnosti. Marković radi kao kustos galerije Narodnog muzeja u Leskovcu gde je organizovao brojne izložbe, pre svega savremene umetnosti, ali ga interesuje i kulturna baština Leskovca pa je istovremeno bio i organizator naučnih skupova sa različitim istorijskim temama. Istovremeno je gostujući profesor Istorije umetnosti na Univerzitetu umetnosti u Prištini. Objavljuje kritike u stručnim i sprecijalizovanim časopisima, najviše u leskovačkom nedeljniku “Naša reč”, potom u “Umetnosti”, “Sveskama” Društva Istoričara umetnosti, “Savremeniku”, “Delu”, “Književnoj kritici” itd. Objavio je brojne studije među kojima su značajnije one o umetnosti Leonida Šejke, Hristifora Crnilovića i Mladena Srbinovića.

Ova njegova najnovija knjiga nastala kao izbor tekstova iz znatne, dvadesetpetogodišnje kritičarske delatnosti, podeljena je u tri poglavlja. Prvo nosi naslov “Teme i ličnosti” i tu su sabrani oni radovi koji govore o Markovićevoj temeljnoj estetičkoj postavci, zapravo je iskoristio priliku da stručnu javnost obavesti o svojim teorijskim istraživanjima u polju likovnosti publikujući u ovoj knjizi i neke neobjavljene, opšteteorijske radove u kojima je izneo nekoliko stanovitih kritičkih teza. Prema navedenom autopriznanju njegova važna metodološka postavka ide za pomirenjem analitičkog i sintetičkog pristupa likovnom delu. Analizom slojeva koji postoje u svakom umetničkom radu a koje čine složeni odnosi sadržaja i forme, stvaraoca i vremena, dela i vremena dolazi se i do rekonstrukcije umetničke ličnosti, a kao krajnji cilj postavlja se potreba da se iznese opšti, objektivni sud koji će, ukoliko je na dobrim parametrima zasnovan, zapravo ako je sintetički zaokružen, izdržati probu vremena te kritičara u odnosu na delo, autora ili pojavu koje ocenjuje nedvosmisleno potvrditi.

Jedan od poslednjih eseja koje je napisao i uneo u zbirku odnosi se na nova dela kosmetskog slikara Zorana Furunovića i taj tekst vrlo plastično pokazuju Markovićev pristup. Na tom mestu ovog umetnika on posmatra kao izolovanu jedinku, a njegov slikarski primer analizira kao individualno, izdvojeno postignuće izvan aktuelnog istorijskog ili socijalno-ideološkog konteksta. Moguće je, za one koji bolje poznaju rad ovog slikara, da primete Marakovićevo odsustvo interesa za realno vreme i ambijent u kome Furunović stvara, ali se upravo zbog njegovog mentaliteta mora uzeti u obzir i delatnost koju je imao tokom prethodne decenije kada je pripadao grupi srpskih slika koji su na najdramatičniji i najekspresivniji način progovorili o tom fatalnom političkom i umetničkom periodu.

Drugo poglavlje ove knjige nosi naslov “Kroz leskovačke galerije”. To su većinom Markovićevi kraći kritički tekstovi uglavnom objavljivani u leskovačkoj “Našoj reči” ili kao predgovori izložbenih kataloga. Tu se nalazi i nekoliko eseja o inostranim umetnicima – Lorencu Pijemontiju, Đankarlu Pociju, Horhe Gonzalesu itd. Naveli bismo i tekst o Aleksandaru Lukoviću Lukijanu u kome je utvrđivao vezu između njegove delatnosti grafičara, odnosno, cinkografije i njegovog načina slikanja kome u osnovi stoji jako naglašen crtež. U tekstu o mladom vranjanskom slikaru Jovici Dejanoviću pronalazi znakovnost vremena – “surovom i pretećem” kako je napisao, prepoznajući u njegovim, dimom tamnjana zatamnjenim pseudoikonama onu slikovnu formu koja na izrazito autentičan način kazuje skasku tekuće epohe.

U završnom, trećem poglavlju “Panorami leskovačkog likovnog života” Marković najplastičnije i najuverljivije kritički prosuđuje o umetničkom krugu područija u kome živi i radi. Primetno je njegovo strpljivo probijanje do smisla i vrednosti koje su vrlo često zaklonjene, zamagljene, zakriljene što je upravo vrlo čest slučaj kod umetkika koji stvaraju u teškim uslovima koji su karakteristični za kulturno izolovane sredine. “Njihova likovna estetika najčešće je “zaprljana” lokalnim primesama, nekim “zavičajnim koloritom”, adekvatnim regionalnim poetikama koje ometaju jasno kritičarsko sagledavanje i ocenjivanje na širem aksiološkom planu. Čini se da se Srđan Marković vrlo uspešno odupreo tim represivnim, pogubnim uticajima jedne zatvorene sredine neprestano se kritičarski zalažući za vrednosti opšteestetičkih koncepcija u likovnim umetnostima i to je besumnje jedan od najvrednijih doprinosa ovog likovnog kritičara i istoričara umetnosti.

Očigledno je da je Srđan Marković najvredniji i najznačajniji hroničar leskovačkog likovnog života koji nije izneverio sredinu iz koje potiče, koji je u svim prilikama koje su mu se pružale kao kritičaru ostajao najčvršće postavljen na svojim osnovnim pozicijama. “Slobodno se može reći da je Marković ne samo začetnik likovne kritike u Leskovcu već i znalac koji je daleko prevazišao granice onoga što se naziva lokalnom ograničenošću i kriteristikom” napisao je u pogovoru njegove knjige Nikolaj Timčenko tačno uočavajući Markovićev kritičarski značaj i izvan područja u kome živi i radi.

Primetno je da veću težinu ima prvi deo knjige, ali je znatno zanimljiviji i kritički ubedljiviji drugi, naročito treći koji daje dinamičnu regionalnu sliku srpske umetnosti poslednjih četvrt veka. Zbog toga se kao konačna ocena “Likovnih zapisa” Srđana Markovića mora istaći da se ovakvim knjigama, ma koliko da su one po obimu male, stvara jedna neophodna mapa likovno-umetničke situacije u Srbiji koja danas nedostaje, a koja će zasigurno potiskivati “bele mrlje” koje je u velikom delu danas prekrivaju. Nekim budućim proučavaocima likovne umetnosti ovog vremena ona će dati neophodan dokumentarni uvid u realno, postojeće stanje sa jasnim naznakama jedne od mnogobrojnih paralelnih regionalnih poetika koje uistinu grade njen pravi lik – onaj koji tek treba da bude tačno utvrđen.

Jovan Despotović

Jedisntvo, Priština, 6.5.1998, str. 9