Regionalne poetike u savremenoj srpskoj umetnosti

Zbirka tekstova i eseja “Likovni zapisi” Srđana Markovića (Leskovac, 1951, diplomirao Istoriju umetnosti na beogradskom Filozofokom fakultetu 1978, a magistrirao 1993, sa temom “Mediala i slikarstvo Leonida Šejke”, sada na doktorantskim studijima sa tezom “Decembarska grupa i njen doprinos srpskom slikarstvu šeste decenije”) zapravo je njegova četvrta knjiga, ali prva koja je sabrala deo njegove dvadesetpetogodišlje kritičarske delatnosti. Marković radi kao kustos galerije Narodnog muzeja u Leskovcu gde je organizovao brojne izložbe, pre svega savremene umetnosti, ali ga interesujs i kulturna baština Leskovca pa je istovremeno bio i organizator nučnih skupova sa različitim istorijskim temama. Istovremeno je gostujući profesor Istorije umetnosti na Univerzitetu umstnosti u Prištini. Objavljuje kritike u stručnim i specijalizovanim časopisima, najviše u leskovačkom nedeljniku “Naša reč”, potom u “Umetnosti”, “Sveskama” društva Istoričara umetnosti, “Savremeniku”, “Delu”, “Književnoj kritici” itd. Objavio je brojne studije među kojima su značajnije one o umetposti Leonida Šejke, Hristifora Crnilovića i Mladena Srbinovića.

Ova njegova najnovIja knjiga kritika podeljenaje u tri poglavlja. Prvo nosi kaslov “Teme i ličnosti” i tu su sabrani oni radovi koji govore o Markovićevoj temeljnoj estetičkoj postavci, zapravo je iskoristio priliku da stručnu javnost obavesti o svojim teorijskim istraživanjima u polju likovnosti publikujući u ovoj knjizi i neke neobjavljene opšteteorijske radove u kojima je izneo nekoliko stanovitih kritičkih teza. Prema navedenom autopriznanju njegova važna metodološka postavka ide za pomirenjem analitičkog i sintetičkog pristupa likovnom delu. Analizom slojeva koji postoje u svakom umetničkom radu a koje čine složeni odnosi sadržaja i forme, stvaraoca i vremena, dolazi se i do rekonstrukcije umetničke ličnosti, a kao krajnji cilj) postavlja se potreba da se iznese opšti, objektivni sud koji će, ukoliko će, ukoliko je na dobrim parametrima zasnovan, zapravo ako je sintetički zaokružen, izdržati probu vremena te kritičara u odnosu na delo, autora ili pojave koje ocenjuje nedvosmisleno potvrditi.

Srđan Marković js formiran u teorijskom krugu koji čine pre svega njegov profesor Istorije umetnosti dr Lazar Trifunović, a potom dr Momčilo Stevanović i Miodrag B. Protić, kada se radi o savremenoj srpskoj umetiosti. Za ošpteestetičke nazore Marković duguje dvema velikim školama: semantičkoj Čarlsa Morisa i geštaltističkoj Rudolfa Arnhajma. Ovim najvažnijnm autorima treba pridodati, na primer, još i Venturija, Velflina, Fosijona, Merlo-Pontija, Rida, Hartmana i nezaobilaznog Voringera za sve ove kritičare koji se zanimaju za umegnost XX veka. Ovim imenima je formirana široka oblast u kojoj se nalaze mnoge discipline od fenomenologije i strukturalizma preko teorije informacija i komunikacije sve do semiotike i psihoanalize.

Tako u tekstu “Višeznačnos umetničkog dela” Marković obavlja svojevrsno seciranje umetničkog dela po njegovim horizontalnim slojevima (kao su to postavili Panovski, Hartman i Surio) pri čemu napominje: “Neposrednim opažanjem umetničkog dela, činom gledanja, iz koga proishode činovi osećanja, mišljenja, otkrivanja, stiču se uslovi za zaključak o značenju dela, koji je produktivna posledica kognitivnih i emocionalnih delatnosti”, dok u tekstu “O izvornom nadrealizmu u delu Milene Pavlović-Barili koji je ujedno i jedan od najzanimljivijih eseja o ovoj knjizi, veliku pažnju i koncentraciju poklanja analizi njegovog slikarstva nalazeći osnov tumačenju u psihoanalizi. Rekonstrukcijom njenog života i umetnosti sa utvrđenim paralelizmom romantike i fantastičnog kao specifičnog doprinosa Barilijeve srpskom nadrealizmu, Marković postavlja njeno mesto u srpskom olikarstvu ovog veka.

Pomenuli bismo ovom prilikom i “Ogled o slikarotau Milana Kečića” kao jednu od najboljih analiza u knjizi, a tekst “Crteži Đura Radonjića” primer su Markovićevih očiglednih literarnih ambicija koje neskriveno pokazuje i prema kojima zapravo selekcioniše većinu ličnosti i likovnih pojava koje ga zaista i inspirišu kao kritičara. Ponesenost literarnim sadržajem umetničkog dela, poglavito slikarstva, njegova je glavna i najjača kritičarska osobina koju je otkrivao u mnogim tekstovima sabranim u “Likovnim zapisima”.

Jedan od poslednjih eseja koje je napisao i uneo u ovu zbirku je o novim delima kosmetskog slikara Zorana Furunovića. Na tom mestu ovog autora posmatra kao izolovanu jedinku, a njegov slikarski primer analizira kao individualno, izdvojeno postignuće izvan aktuelnog istorijskog ili socijalno-ideološkog konteksta. Moguće je, za one koji bolje poznaju rad ovog slikara, da primete Markovićevo odsustvo interesa za realno vreme i ambijent u kome Furunović stvara, ali se upravo zbog njegovog mentaliteta mora uzeti u obzir i delatnost koju je imao tokom prethodne decenije kada je pripadao grupi srpskih slikara koji su na najdramatičniji i najekspresivniji način progovorili o tom fatalnom političkom i umetničkom periodu. Upravo zbog toga baš ovom radu nedostaje jedan završni akord da bi se do kraja izvela, u osnovi tačna analiza ovog slikarstva.

Tekst “Zapis o Lazaru Trifunoviću” podnet na simpozijumu “Sopoćanska viđenja” u Novom Pazaru 1984. godine izdvaja u delatnosti ovog velikog istoričara moderne umetnosti ono što ga zanima: njegova istoričarska i teoretičarska postavka likovne umetnosti. Vidno je da se sam kreće teorijskim putevima kojima se svojevremeno kretao i Trifunović a u paralelnoj analizi njegovih studija o Milanu Konjoviću i Mići Popoviću, o ovim dvema različitim ličnostima, sa dva karaktera, dve sudbine… tačno uočava i ističe: “Ovde Trifunović menja neke klasične stavove iz teorije informacija. Sasvim precizno rečeno poruku koju slika poseduje ne šalje umetnik već slika jer ona postoji u vremenu i prostoru posmatračevom. Time što je promenjeno uobičajeno značenje kanala. Trifunović je slici odredio mesto izvora informacija a kanal kojim se one emituju kao vizuelni likovni jezik koji je čoveku dat kao i govorni, ali još uvek nije detaljno proučen i kodifikovan, što je po Trifunoviću, jedan od najvećih zadataka buduće teorije umetnosti.” Sličnu ideju izneo je i u “Belešci o svrsi umetničkog dela pa primeru sopoćanskog Uspenja bogorodice” u kojoj je napisao: “Rekao bih da se razmišljanje o svrsi umetiičkog dela treba da kreće između ova dva stožera: vremena u kojem je delo nastalo ili istorijskog sveta slike i vremena u kojem delo traje dolazeći do nas — njegovog metafizičkog sveta.” Ovim primerima ukazali smo svakako na najriginalniji doprinos koji je Srđan Marković dao savremenoj srpskoj likovnoj kritici u svojoj knjizi.

Drugo poglavlje ove knjige nosi naslov “Kroz leskovačke galerije”. To su većinom Markovićevi kraći kritički tekstovi uglavnom objavljivani u leskovačkoj “Našoj reči” ili kao predgovori izložbenih kataloga. Tu se nalazi i nekoliko eseja o inostranim umetnicima — Lorencu Pijemontiju, Đankarlu Pociju, Horhe Gonzalesu itd. Naveli bismo ovom prilikom i tekst o Aleksandru Lukoviću Lukijanu u kome je utvrđivao vezu između njegove delatnosti grafičara, odnosno, cinkografije i njegovog načina slikanja kome u osnovi stoji jako naglašlen crtež. U tekstu o mladrm vranjanskom slikaru Jovici Dejanoviću pronalazi znakovnost vremena — “surovom i pretećem” kako je napisao, prepoznajući u njegovim dimom tamnjana zatamnjenim pseudoikonama onu slikovnu formu koja na izrazito autentičan način kazuje skasku tekuće epohe.

Marković se nije libio da na nekim mestima i u nekim povodima, na primer u jednom tekstu o s likama Jovana Bijelića, već u svojoj najdelikatnijoj kritičarskoj mladosti 1978. godine jasno razluči ono što je istinski umetničko — čak i kod ovog velikog slikara, od manje vrednog upravo na primeru jedme leskovačke prine kolekcije.

U završnom, trećem poglavlju – “Panorami leskovačkog likovnog života”, Marković najplastičnije i najuverljivije kritički prosuđuje o umetničkom krugu područja u kome živi i radi. Primetno je njegovo strpljivo probijanje do smisla i vrednosti koje su vrlo često zaklonjene, zamagljene, zakriljene što je upravo čest slučaj kod umetnika koji stvaraju u teškim uslovima koji su karakteristični za kulturno izolovane sredine. Njihova likovna estetika najčešće je “zaprljana” lokaliim primesama, nekim “zavičajnim koloritom”, adekvatnim regioialnim poetikama koje ometaju jasno kritičarsko sagledavanje i ocenjivanje na širem aksiološkom planu. Čini se da se Srđan Marković vrlo uspešno odupro tim represivnim, pogubnim uticajima jedne zatvorene sredine neprestano se kritičarski zalažući za vrednosti opšteestetičkih koncepcija u likovnim umetnostima i to je bez sumnje jedan od najvrednijih doprinosa ovog likovnog kritičara i istoričara umetnosti.

No, ova vredna i značajna zbirka kritika (o čemu će još biti reči na kraju) ima i neke nedostatke koji su mogli biti otklonjeni. Kako je ona nastala, što je već naglašeno, kao izbor iz mnogobrojnih tekstova ispisanih tokom Markovićeve dvadesetpetogodišnje kritičarske delatnosti, tih osvrta je dakako znatno više, te se iz ovakve koncepcije “Likovnih zapisa” ne vidi, na primer, njegovo angažovanje na promociji mladih umetnika, onih koji bi zagovarali jezičke i uopšte estetički nove forme plastičkog izraza. U tom smislu malo je i neophodnih osvrta na gostujuće izložbe u Leskovcu kojima je upravo Marković bio domaćin u svojoj galeriji, onih autora koji prakticiraju tu promenjenu umetničku i kreativnu stvarnost u svom radu a koji su u toj lokalnoj i u umetničkom pogledu veoma zatvorenoj sredini znatno više ohrabrivali umetnike sličnih pogleda na živa pitanja i otvorene probleme savremenog stvaralaštva. A to je svakako stalni dug svih onih koji se smatraju istinskim nastavljačima kritičarskog dela Lazara Trifunovića. U knjizi gotovo da nema pomena ni o socijalnim i političkim zbivanjima u vremenu osamdesetih godina (recimo, kosmetski umetnički slučaj koji se odvijao pred njegovim očima u naj-neposrednijoj blizini) i naročito opisa umetničke slike ukupne jugoslovenske, pa time i stvaralačke drame koja je kulminirala devedesetih.

I pored ovih neophodnih konstatacija, očigledno je da je Srđan Marković najvredniji i najznačajniji hroničar leskrvačkog likovnog života krji nije izneverio sredinu iz koje potiče, koji je u svim prilikama koje su mu se pružale kao kritičaru ostajao najčvršće postavljen na svojim osnovnim pozicijama. “Slobodno se može reći da je Marković ne samo začetnik likovne kritike u Leskovcu već i znalac koji je daleko prevazišao granice onoga što se naziva lokalnom ograničenošću i kriteristikom” napisao je u pogovoru njegove knjige Nikolaj Timčenko tačno uočavajući Markovićev kritičarski značaj i izvan područja u kome živi i radi.

Primetno je da veću težinu ima prvi deo knjige, ali je znatno zanimljiviji i kritički ubedljiviji drugi, naročito treći koji daje dinamičnu regionalnu sliku srpske umetnosti poslednjih četvrt veka. Zbog toga se kao konačna ocena “Likovnih zapisa” Srđana Markovića mora istaći da se ovakvim knjigama, ma koliko da su one po obimu male, stvara jedna neophodna mapa likovno-umetničke situacije u Srbiji koja danas nedostaje, a koja će zasigurno potiskivati “bele mrlje” koje je u velikom delu danas prekrivaju. Nekim budućim proučavaocima likovne umetnosti ovog vremena ona će dati neophodan dokumentarni uvid u realno, postojeće stanje sa jasnim naznakama jedne od mnogobrojnih paralelnih regionalnih poetika koje uistinu grade njen pravi lik — onaj koji tek treba da bude tačno utvrđen.

Jovan Despotović

Naša reč, Leskovac, 8.5.1998, str. 11, i 15.5.1998, str. 11